تفسير قرآن صفى على شاه — الصفحة ٢٢٥

[ سوره الأنعام ( 6 ) : آيات 99 تا 123 ]

بهر او بافند هم از ترّهات * بى ز دانايى بنين و هم بنات

اوست پاك و برتر از آن كش صفت * مينمايند اين چنين بىمعرفت

اوست كو از نو پديد آرد چنين * بىمعينى اين سماوات و زمين

از كجا او راست فرزند و ولد * جفت چون هرگز نبودش در سند

آن ولد خواهد كه محتاج زنست * نه كسى كو فارغ از وصف تن است

آفريده است او هر آن چيزى كه هست * هم بود دانا بهر چيز از الست

اين خدا كه جامع اين و صفها است * در يقين پروردگار او بر شماست

نيست معبودى بجز وى بر سزا * آفرينندهء هر آن چيزى بجا

پس پرستيد آنكه معبودى بجاست * بر پرستش مستحق از ماسواست

همچنين است او بهر چيزى وكيل * مر نگهبان يعنى او را در سبيل

در نمييابد مر او را ديده‌ها * ليك يابد ديده‌ها را او بجا

عقل يعنى سوى ذاتش نارسا است * ليك او بر عقل و دانش رهنماست

هم بذات خود لطيف است و خبير * وز لطافت نيست هيچ او را نظير

با تو گويم چند معنى از لطيف * جوهر ادراكت ار نبود كثيف

زان يكى باريك بين و بس دقيق * در امور خلق و هم يار و رفيق

ميتوانى گفت با وى رازها * كه نگويى هيچ با دمسازها

بس بود رازى كه آن با ياورت * گر بگويى كوبد از وحشت سرت

همچنين با دوستان دلنواز * گر بگويى از تو جويند احتراز

ليك با او خفيه گر گويى بجاست * نيك يا بد بنده را محرم خداست

رازها باشد كه هر نفسى خجل * ماند از خود بگذراند گر بدل

ليك با حق گر بگويد نيست غيب * كوست صاحب راز و هم داناى غيب

بشنود هم در نهان آواز تو * هم نگهدارد ز لطف او راز تو

پس رساند بر مرادت در نهفت * لطفش اينسانست با هر بنده جفت

در دعاها از ره پيوستگى * از تو او را نيست هرگز خستگى

بشكنى صد بار اگر عهد نخست * باز چون بر وى كنى رو يار تست

ب ر شما آمد علامت‌ها پديد * كآن بد ابواب بصيرت را كليد

يعنى آمد بر بصائر آشكار * بس نشانها نيك از پروردگار

پس هر انكس بيندش با آن نظر * بهر خود كرده است تحصيل بصر

نفع آن يعنى بود راجع بوى * بيند از خود نفع بينش پى به پى

وانكه او را مينديد از دوريش * بهر او باشد زيان كوريش

من رسولم نى نگهبان بر شما * تا كه بر اعمالتان بدهم جزا

هم ز حكمت مىبگردانيم ما * اين چنين آيات خود را جابجا

هست تصريف اعتبار از نقل شىء * يعنى از حالى بحالى پى به پى

گر چه گويند اهل مكه بى ز ترس * خواندهء قرآن تو بر تعليم و درس

زعمشان اين بود كآن فخر كبار * گيرد اين تعليم از حبر و يسار

كآن دو بنده بوده‌اند از اهل روم * اخذ از ايشان كرده آيات و علوم

پس بگردانيم آيتها براست * تا بدانند اين نه از خلق از خداست

ميكنيم اينسان بيان آيات خود * بهر دانايان و ارباب خرد

آن كسانى كه ندارند اشتباه * كاين كلام از حق بود نز ما سواه

نيست كس را از بشر اين نطق و لب * گفت هر بشنيد آن ذاك العجب

نيست اين نطق از بشر آموخته * بل بود شمعى ز حق افروخته

كى بشر را باشد اين گفتار و سير * تا چه جاى آنكه آموزد به غير

خارجست از نوع گفتار اينكلام * داند آن كو باشدش علم و مقام

هر عوامى را نباشد اطلاع * كاين سخن دارد ز مخلوق امتناع

در پى آن رو كه بر سوى تو وحى * گشت از پروردگارت ز امر و نهى

باش خود بر دين توحيد اى ودود * نيست غير از او خدايى در وجود

رو بگردان از گروه مشركين * رأى ايشان را نبينى چون متين

ور خدا ميخواست هرگز ز ابتدا * شرك ناوردندى ايشان بر خدا

اين منافى ليك با تكليف بود * حق بكس تكليف نز جبرى نمود

ما نگردانيده‌ايم ايچ اى خليل * سوى ايشانت نگهبان يا وكيل

مر شما دشنام ندهيد از ملا * آنچه را خوانند از غير خدا

ناسزا تا هم نگويند از عناد * بر خدا وز جهل و طغيان و فساد

هم چنان كآراستيم از حالشان * كافران را در نظر اعمالشان

ما ز بهر هر گروه آراستيم * آن عملهاشان كه هم خود خواستيم

اندر اين بسيار باشد گفتگو * كآنعملها از چه رو آراست او

تا به چشم آن گروه اعمال زشت * نيك آيد هم بوفق سرنوشت

تا نه پندارى كه جبر است اين بسر * جبر نبود در فعال مقتدر

نفس و دنيا را خدا از حكمتش * داده بر چشم خلايق زينتش

ليك گفت اين بىثبات و فانى است * لذت و بود و وجودش آنيست

وين بود محسوس بر هر ديده‌اى * نيست عقلت هيچش ار بگزيده‌اى

وز پى اين شىء فانى يك نفس * نيستشان آسايش ار باب هوس

بىتعقل از مآل و حال آن * تا چه باشد در جزا دنبال آن

وانچه از دنيا نمايند اكتساب * بس بود دنيا پرستان را صواب

چون خدا زينت فزاى عالم است * عالم آراى همچنين بر آدم است

پس چو برگردند بر پروردگار * بدهد ايشان را خبر از سر كار

يعنى آنچه مينمودند از امور * از بد و نيك آن زمان يابد ظهور

بر خدا سوگند خوردندى بجهد * كآيد ايشان را مگر آياتى به عهد

همچو آياتى كه حق بر انبيا * داد چون احياى موتى بر ملا

يا چو آنكه كرد جارى از حجر * چشمهاى آب موسى سر بسر

يا چو صالح كو در آوردى ز سنگ * ناقه را از بهر قومش بيدرنگ

زين قبيل آيات بينند از عيان * بر نبى آرند ايمان مشركان

گو جز اين نبود كه اينها نزد حق * باشد ار خواهد نمايد بر فرق

خود چه چيز آگه شما را كرده باز * كآيد آيت گر چنين از كارساز

همچنين نارند ايمان بر رسول * حق بر اين داناست نى هر ناقبول

ما بگردانيم ايشان را فؤاد * تا بران آيات نارند اعتماد

هم بدينسان چشمهاشان را فتور * در رسد كز نور دين گودند كور

از كما لم يؤمنوا به شد يقين * كه ندارند آن جماعت نور دين

در نخست ايمان نياوردند چون * عاقبت نارند هم قوم حرون

بازشان هشتيم بر عدوان خويش * تا كه در سرگشتگى مانند بيش

ميفرستاديم گر ما يك بيك * بهر دعوت سوى ايشان از ملك

ور كه ميگفتند با ايشان سخن * مردگان آن سان كه خواهند انجمن

بهر ايشان ور كه ميكرديم جمع * هر چه كآيد نام او بر نطق و سمع

هر گره ميآمد ايشان را بپيش * در گواهى بر رسول پاك كيش

مى نبودند آنكه ايمان آورند * جز كه حق خواهد مر آن را در پسند

يعنى الا آنكه خواهد كردگار * بهرشان ايمان بعلم استوار

ليك ايشان اكثرى زين جاهلند * وز اراده و امر بارى غافلند

هم چنان كه اى محمد « ص » در زمان * مر تو را هستند افزون دشمنان

ما بگردانديم زانسان و پرى * دشمنان از بهر هر پيغمبرى

بعضى از ايشان كنند از بد سرى * وحى يعنى وسوسه بر ديگرى

وحى القاى كلام است از خفا * يا كه حق يا باطل اين باشد بجا

جن كند اخبار بر بعضى ز انس * آنچه ز ايشان با شياطينند جنس

آن سخنهاى بكذب آراسته * از اباطيل و فريبى خاسته