تفسير قرآن صفى على شاه — الصفحة ١٦٤

مقاتلهء امير المؤمنين على عليه السلام با عمرو بن عبد ود

جود كردن با شروط افسانه است * آن كند كز غير حق بيگانه است

آن كند كه جان بپيشش خاك بود * جانى آن كو برتر از افلاك بود

در شرايط جود

با تو گويم شرطهاى جود را * تا بيابى گوهر مقصود را

شرط اول آنكه معطى در ضمير * خويش را كمتر شمارد از فقير

شرط ديگر آنكه پاداش عطا * نه عوض خواهد نه خدمت نه دعا

شرط ديگر كآن عطا داند كمش * گر چه بدهد گنجهاى عالمش

شرط ديگر كش نماند آن به ياد * از نظر سازد فراموش آنچه داد

شرط ديگر آنكه صد بار ار دهد * زان نخواهد منتى بر وى نهد

بل نخواهد تا شود معروف او * يا بپاداش عطا موصوف او

شرط ديگر كه نخواهد زان عمل * دشمنى بر مهل دل گردد بدل

شرط ديگر آنكه وقت مختفى * زاو نخواهد با تمكن نصرتى

شرط ديگر آنكه بشناسد ز حق * آن كرم را نى ز خود بر مستحق

غير از اينها شرطها باشد به كار * گر نويسم بگذرد از اختصار

اين چنين جودى نه كار هر كس است * آن كند كش كم دو كون از يك خس است

آن كند كانداخت چون دشمن خدو * بر رخش يك جا گذشت از قتل او

مقاتلهء امير المؤمنين على عليه السلام با عمرو بن عبد ود

چون بجنبش ديد از خود خشم را * دوخت از قتل مبارز چشم را

گفت عمرو عبد ود با وى كه دوست * با ابى طالب بدم چون لحم و پوست

مينخواهم با تو آيم در نبرد * رو تو گو كآيد دگر گر هست مرد

گفت پاس مهر حق واجبتر است * يار او شو گر كه مهرت رهبر است

ور نه من بر پاس مهر ذو الجلال * با تو خواهم كرد در ميدان قتال

جان من پروردهء احسان اوست * ميكشم آن را كه با يارم عدوست

من نيم فرزند كس نسل حقم * از تعينهاى خلقى مطلقم

هم تو را للَّه كشم نى بر غرض * نيست چشمم بر ثوابى يا عوض

حقتعالى داده پيش از خلقتم * آنچه بايد از عطا و نعمتم

مىنخواهم پيش از ان كو داده است * بهر من هر دولتى آماده است

تو درا از باب دولتخواهيم * تا برى صد ملك و گنج از شاهيم

اندرا كت در دو كون افضل كنم * جاودانت فارس يل يل كنم

نامهاى عاريت بيهوده است * نام آن دارد كه احمد دوده است

اندرا تا بنگرى ميدان ما * فارس آيى در صف جولان ما

فرّ احمد بنگرى ذى فرّ شوى * سر بپاى او نهى سرور شوى

كشت و نزد مصطفى برد او سرش * سوى دشت افكند كوه پيكرش

گفت اين افزون بود در راه دين * از ثواب اولين و آخرين

آنكه خود داد آنچه بودش در حساب * گو مر او را چيست حاجت بر ثواب

جاى احمد خفت و تن تقديم كرد * سر بدش در سجده گه تسليم كرد

دل بدلبر داد و جان بر جان نواز * گشت اندر عشق جانان پاكباز

بد خلافت حق او و اولاد او * هشت بر ياران گذشت از ياد او

گفت حق خواهم عيالت را اسير * داد و گفت از تست اين نى از فقير

گفت از حب خلايق باش دور * زانكه در حب تو باشم بس غيور

گفت دورم جز تو كس را دوستدار * مينخواهم رستم از اغيار و يار

زان بد او را دشمن افزون دوست كم * تا بماند سر وحدت مكتتم

لعل شاهى در خور تاج شه است * نى سزاى هر گداى ابله است

عشق را بايد ز جان بگذشتهء * روى دل از هر دو عالم گشتهء

رند قلّاش قلندر پيشهء * با قلندر پيشگان هم ريشهء

يار حيدر كى شود هر كودنى * كو يكى حيدر دلى حيدر تنى

آنكه او را در ارادت بنده شد * فانى حق گشت و بر حق زنده شد

حب او اين نيست تا هر ناكسى * ضم كند با حب هر خار و خسى

حب دنيا تا نپردازى ز دل * نيست راهى بر ولاى معتدل

حب حيدر شرط مقصود و رهست * شرح و متن لا إله الا اللَّه است

گوش كن من كنت مولاه از رسول * اين بود توحيد محض اندر اصول

پيروى كن كيش ابراهيم را * جويى از توحيد اگر تعليم را

حقتعالى بر گرفت او را بدوست * هر كه حق يار است مولاى تو اوست

گفت پيغمبر مرا تا دوست كيست * دوست آن كو با ولى حق على است

با پيمبر هر كه نبود دوست او * مشرك و بيگانه از حق اوست او

من نگويم ترك كن شيخين را * ليك بگذار حولى مر عين را

هر كه بشناسد بنورانيّتش * بيند آن وحدت عيان از كثرتش

وحدت اندر كثرت آمد مختفى * شرح آن را مو بمو جو از صفى

كثرت وحدت دو وصف از ذات اوست * هر يكى در جاى خود مرآت اوست

هست از حق آنچه در ارض و سماست * كو بهر چيزى محيط از ماسواست

نيست محتاج او بافعال عباد * تا كس آرد سركشى يا انقياد

از تو ميجويند فتواى مردمان * در زنان يعنى ز ميراث زنان

كز چه نصف ارث باشد بالعيان * حق دختر يا كه حق خواهران

گو بايشان داده حق فتوى چين * در كتاب خود بتوضيح متين

آنچه در ميراث ايتام نساست * گر چه صاحب مال او يا بينواست

آن زنانى كه شما ندهيد باز * آنچه فرض است از خداشان ز امتياز

بر نكاح آن زنان رغبت بريد * تا كه اموال ضعيفان را خوريد

لا جرم منع نكاح ديگران * ميكنيد از طمع مال آن زنان

بود اندر جاهليت رسم اين * كه يتيم ار دخترى بد دلنشين

آن ولى آوردى او را در نكاح * تا خورد مالش به صد گون افتضاح

ور نبودش حسن مانع بد ولى * از نكاحش تا بمرگ از بد دلى

تا برد مالش مبادا ديگرى * بسته پر بد در سراى ابترى

ترغبون ان تنكحوهنّ ازان * حق بقبح اين عمل سازد بيان

هست اندر قول لا تؤتونهنّ * تا به آخر دانى ار چندين سخن

اول آنكه بر زنان ميراث بود * منع اندر جاهليت از جحود

دويم آنكه ميندادندى صداق * زوجه را از جاهلى بالاتفاق

سيم آنكه دختران را از رجال * باز ميماندند بهر طمع مال

حقتعالى نهى ايشان زان سرشت * مىكند زين آيه كآن عيب است و زشت

وان ضعيفان يعنى ايتام نساء * يا ز فرزندان خورد از اقربا

كه نميدادندشان ميراث هيچ * اين نمايد بس قبيح اندر بسيج

ايستادن واجب آمد بر شما * با عدالت بهر ايتام نساء

در مهم مهر و در ميراثشان * رفع ظلم از رسم نو احداثشان

بر يتيمانت آنچه از نيكى كنيد * حق بر آن داناست بيگفت و شنيد

ور زنى ترسد كه اندر بسترش * سر زند باز از كراهت شوهرش

وز قرينه يابد او را بىوثوق * يا كه معرض از پى منع حقوق

پس گناهى نيست در اصلاح اگر * وا گذارند از حقوق يكدگر

زن ببخشد چيزى از مهرش به او * بگذرد و از نوبتش بيگفتگو