تفسير قرآن صفى على شاه — الصفحة ١٩

جذبه

سجدهء آدم همانا بد محك * زان جدا شد جنس ابليس از ملك

تا كه نفس ناطقه در دمدمه است * تابعش عقل است و سركش واهمه است

تا خليفه باشد از حق در جهان * هست ناچار آن محك هم در ميان

تابع امرش شود فرزانه‌اى * حاسد جاهش ز حق بيگانه‌اى

يافتى چون اعتبار عقل و وهم * ما بقى را رو تعقل كن بفهم

[ سوره البقرة ( 2 ) : آيات 35 تا 37 ]

وَ قُلْنا يا آدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُكَ الْجَنَّةَ وَ كُلا مِنْها رَغَداً حَيْثُ شِئْتُما وَ لا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونا مِنَ الظَّالِمِينَ ( 35 ) فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطانُ عَنْها فَأَخْرَجَهُما مِمَّا كانا فِيهِ وَ قُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَ لَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَ مَتاعٌ إِلى حِينٍ ( 36 ) فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ فَتابَ عَلَيْهِ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ ( 37 )

و گفتيم اى آدم ساكن شو تو و جفتت بهشت را و بخوريد از آن تمام هر جا كه خواهيد و نزديكى مكنيد اين درخت را پس بوده باشيد از ستمكاران ( 35 )

، پس فريفت ايشان را شيطان از آن درخت پس بيرونكرد ايشان را از آنچه بودند در آن و گفتيم ما فرو شويد پاره‌اى شما مر پاره‌اى را دشمن و مر شما راست در زمين قرارگاه و برخوردارى تا قيامت ( 36 )

، پس پرسيد آدم از پروردگارش كلماتى را پس پذيرفت بر او بدرستى كه اوست توبه پذير مهربان ( 37 )

باز بشنو از سكون بو البشر * در جنان با زوجه‌اى او مستقر

گفت او را اندر اين دار الامان * باش با حوّا بشادى جاودان

همخوريد از نعمت آن مستدام * هر چه خواهيد از فواكه وز طعام

ليك پيرامون اين خرّم شجر * مينگرديد از تقاضاى دگر

ور بميل آييد سوى اين درخت * از جنان ناچار بايد بست رخت

پس شما خواهيد بود از ظالمين * ز آسمان گرديد هابط بر زمين

پس بلغزاند آن زمان شيطانشان * تا برون كرد از بهشت آسانشان

ز آسمان روح و آن دار الخلود * آمدند اندر زمين تن فرود

و اندر آن زين چار طبع ضدّ نما * دشمن بعضى است بعضى از شما

نفس باشد زوجه‌اى كش خواست نام * رغبتش بر جسم ظلمانى تمام

حوّه باشد در لغت رنگى كه آن * غالبستش تيرگى اندر عيان

هست آدم قلب و با جسمش تمام * نيست در نسبت تلازم بىكلام

ادمه باشد گندم ار دارى به ياد * كاندك او را هست رنگى از سواد

نسبت قلبست يعنى بالتبع * سوى جسم از نفس پر جور و جزع

گر به كلى بىتعلق بود قلب * وضع كونيّت هم از تن بود سلب

قلب و نفسند آدم و حوا بنام * كآسمان روحشان بودى مقام

در بهشت قدس ميخوردند هم * قوت از خوان معانى و حكم

وسعتى بود اندر آن رزق و گلو * كانچه ميخوردند افزودى بر او

حيث شئتم هست يعنى متسع * در جنان آن رزق و غير منقطع

وان درخت آمد طبيعت بيگمان * قرب او شد باعث بعد از جنان

نسبت ظلم اندر اينجا موقع است * ظلم وضع شيء به غير موضع است

در لغت گر ذوق علمت غالب است * ظلم نقص حق و حظّ واجب است

وهمشان پس لغزش از تسويل داد * جسم را زينت به صد تفصيل داد

بر شبيه مار و طاوس آن حرون * خواند افسون از درون و از برون

شهوت آن طاوس و مار آمد غضب * آدم افتد زين دو اندر صد تعب

طاوس از بيرون جنت جلوه‌گر * شد بر ايشان با هزاران زيب و فر

رفت حوا پيش و آدم از پىاش * كه نبد ممكن جدايى از وىاش

مار بر ديوار بد و ابليس رد * خواست در اغواى آدم زو مدد

از دهان او بر ايشان راه يافت * تا مراد خويش بر دلخواه يافت

طاوس از بيرون و حيّه از درون * بر شجر بردندشان با صد فسون

بر خيال آوردشان كاين دايم است * خوردنش بر پاس نعمت لازم است

هر دو زان خوردند و ظلمانى شدند * خارج از جنت به آسانى شدند

اين غضب وين شهوت از روز الست * جسم را بودند بر سان دو دست

پس شدند الزام كآيند از بهشت * در جهان جسم و اين بد سرنوشت

چون كه هر فردى درين تنگين حصار * ز آدمى خواهد حظوظ بيشمار

چون كه بيند حظّ خود در دست غير * قهر گيرد تا كند زو سلب خير

لا جرم بر بعض ، بعضى دشمنند * زانكه يك پيراهن است و صد تنند

هست در اين تنگناى تن محال * ائتلاف بىتنافر بىملال

در جهان جسم استقرارتان * هست تا آيد بسر هنگام آن

يعنى از صورت بمعنى رو كنيد * از تجرّد روى جان اين سو كنيد

وان پس از موتست زين دار المحن * روح گردد فارغ از پيوند تن

هست اين موت از طبيعت وز مزاج * نيست كس را هيچ از اين مردن علاج

موت ديگر شد ارادى بىسخن * هست آن هم انقطاع جان ز تن

هر دم او را تا بود دل بردنى * عاشقان را هست اينسان مردنى

موت خاصان غير موت عامه است * داند آن موت ار كسى علّامه است

جذبه

دان بدون عشق و حالى كى شود ؟ * بىتماشاى جمالى كى شود ؟

ميرود هر دم دلم از بوى او * ميروم تا ميكشد گيسوى او

گو بكش تا ميكشى بند مرا * كن ز عالم قطع پيوند مرا

هين بكش تا ميكشى زنجير من * تا نباشد جز غمت دلگير من

دل ز دلبر شاكى و او از دل است * ليك شكوهء دل از او بيحاصل است

شكوهء او زينكه دل گر بند ماست * چون صبور از دورى پيوند ماست

شكوهء دل زاينكه بسته است او پرم * گر گشايد هم ببندد ديگرم

ور در آرد از قفس گاهى مرا * مىكند پر تا بود آهى مرا

او نخواهد من چه خواهم رستگى * با هزاران بستگى و خستگى