تفسير قرآن صفى على شاه — الصفحة ١٧

جذبه

و بريزد خونها را و ما به پاكى مشغوليم به حمد تو و تنزيه كنيم مر تو را ؟ گفت بدرستى كه من داناترم آنچه را كه نميدانيد ( 30 )

با ملايك گفت پس پروردگار * در زمين سازم خليفه برقرار

عرشيان گفتند اين باشد فساد * در زمين سفك دماء است اين نه داد

ما بتسبيح و بحمدت يك‌دل‌ايم * ذات پاكت را گواه كامليم

گفت ميدانم من آن چيزى كه نيست * بر شما معلوم و ان سرّ خفى است

اعتبار آن را به حال خويش كن * اندكى در نفس خود تفتيش كن

هستى اندر غيب غيب غيب تست * يعنى اندر روح ، پاك از عيب تست

ما وراى غيب غيبستت وجود * پس بغيب غيب قلب ذى عهود

پس بغيب نفس كادنى غيب تست * و ان سماء دنيئى لا ريب تست

بر جوارح ظاهر آيد زان غيوب * كوست نفس و قلب و روح بىكروب

از جوارح قول و فعلى شد پديد * وان بود كفر و شهادت را كليد

گشت اطوار جوارح بيش و كم * جمله زابدايى و تكوينى اعم

از مقامات وجود آثار تو * تا چه باشد ضبط در انبار تو

بر خليفه قول ربّ العالمين * كز بشر سازم هويدا در زمين

اين بود كو بود آگه كآدمى * نسخهء جامع بود در همدمى

مندرج در وى دو كون آمد به عين * جامع است او بر تمام عالمين

هم بافعال بهيمى مؤتلف * هم باوصاف اللهى متّصف

جامع اخلاق ربّانى بود * هم در او اوصاف نفسانى بود

بود انكار ملايك بهر آن * كه نمىديدند ز آدم سرّ جان

مطّلع بودند از ما دون خويش * نى ز فوق رتبهء افزون خويش

زو نميديدند جز سفك و ضرر * كز غضب وز شهوت آيد در بشر

وان ضرورى بود بهر اين وجود * روح تا سازد در اين هيكل ورود

كى ملك زين جسم ظلمانى اثر * بيند الا اختلاف و شور و شر

بى خبر زان رتبه كو نورانى است * جنبهء اللّهى و سبحانى است

علّم الاسماست جنبهء عاليش * كه نمايد بر ملايك واليش

حيث حيوانيست آن جنبهء خسيس * كه زند از دانهء راهش بليس

عرشيان ديدند زو فرج و گلو * بىخبر از وجه اللّهى او

كآن ز عقل و از ملايك فوق بود * بند جانش عشق زرين طوق بود

عشق خاص آدم و جان ويست * عقل را كى اندر آن خلوت پى است

جذبه

جذبه

من دم از عشق ار زنم مجنون شوم * يا نه مجنون خود ندانم چون شوم

زينقدر هم گفتنم دل جوش كرد * جوش او تاراج عقل و هوش كرد

عشق آمد عقل و جان رسوا شدند * عاقل و ديوانه يك جا لا شدند

نه ملايك نه بشر بر جا گذاشت * نه نشان از علّم الاسماء گذاشت

زلف را جانا دمى زنجير كن * يكره اين ديوانه را تدبير كن

زلف چه ، زنجير چه ، مجنون چه * آدم چه ، عقل چه ، ذا النّون چه

من ز خود رفتم بتا فرمان تست * تو بمان بر جا كه هستى زان تست

من هميگويم ترا يك قيد نيست * او همى خندد كه اين جز كيد نيست

من همى ميرم بپيش آن خنده را * او كند افكنده‌تر افكنده را

چند ميتابد كمند از كين من * تا كند ديوانگى آيين من

هر چه گيرم زلف او گويد بگير * هر چه ميرم پيش او گويد بمير

نشنود گر يار من تقرير من * چون همى گيسو كند زنجير من

مىشود سركش چه سوزم ز آتشش * ميندانم تا چه باشد خواهشش

عشق بازم گويد اين بدنامى است * عقل سازم وازند كاين خامى است

گر بگريم گويد اين افسانه است * ور بخندم گويد اين ديوانه است

لا ابالى گر شوم گيرد حذر * ور برم تقوى بر آن نارد نظر

ناله آغازم بگيرد گوش خود * هيچ گردم وا كند آغوش خود

زانكه دو هستى نماند قهر او * من نماندم گو بمان او بهر او

خال را از بهر آدم دانه كرد * تا برونش از بهشت و خانه كرد

من نگردم گرد خودكامى دگر * پختگى بگذارم و خامى دگر

پردهء مستان چو اويى ميدرد * پختگىّ و خامى ما كى خرد ؟

خامتر از من دل عاشق‌وش است * كز غم او روز و شب در آتش است

وصل جويد كاهد او افزايشش * خون شود دامن كشد ز آلايشش

او برى ز آلايش و پاكىّ دل * فارغ از شادى و غمناكى دل

مردم از خود يافتم تا خوى او * سو نهادم تا شدم بيسوى او

چون بسوى او ره از پيشى نبود * چاره‌اى جز مرگ و درويشى نبود

او چو رنجد از فزونى كم شويم * در تنبه از ملك ، و آدم شويم

چون ملايك از فزونى دم زدند * طعنه بر ادراكشان ز آدم زدند

خاك پستى را فزون از جود كرد * بر همه افلاكيان مسجود كرد

تا بر او اظهار دانش كم كنند * از تواضع سجدهء آدم كنند

باز بر آدم ره از پيشى گرفت * تا ز شاهى ماند و درويشى گرفت

از بهشتش با دو صد خوارى براند * تا كنون در حسرت و زارى بماند

تا نينديشد كه من نيكو پيم * از ملايك برترم يار ويم

او ندارد يار و يارى كار اوست * يار آن باشد كه خوار و زار اوست

از ملك تعليم گير ار محرمى * سجده كن بر آدمى گر آدمى

جوى ز آدم ره بظلم اقرار كن * از وجود و بودت استغفار كن

تا ز استغفار بندى طرف خويش * بر سر مطلب رويم و حرف خويش

روح نورانىّ عليين وطن * تا تعلق يابد از حق بر بدن

بايد او را از طريقى نسبتى * جسم را هم نسبت از حيثيتى

نفس وجه نسبتست و برزخست * منبع شر و فساد اين دوزخ است

اين عيان بد بر ملايك ز افتتاح * زان سبب گفتند اين نبود صلاح

غافل از جمعيتى كز بهر اوست * شاه با دزدان نهان در شهر اوست

ريش چون جنباند او در نيمه دم * وارهند اين ناكسان از بند غم

سرّ ما لا تعلمون آمد پديد * مر ملايك را نبود اين گونه ديد

هست آن تسبيح تنزيه وجود * مر ملايك را به حمد شاه جود

هست پاك از شرك و عجز و نقص و بد * وز تعلق بالمحل وز عدّ و حدّ

ليك تقديس است زين معنى اخص * جز مقرب را نزيبد آن بنصّ

هست خاص خاصگان اين اختصاص * در ملايك اين گروهند از خواص

قدس اين باشد كه با قيد صفات * هست مطلق ذات او در عين ذات