تمهيدات ( فارسى ) — الصفحة ٨٥

الف - عين القضاة معلم اخلاق

و مىنوشت : « جوانمردا غافل مباش از كار خود كه غافل بودن نه كار مردانست . . .

اين قوم كه بعالم محبت رسيدند . . . هر شب نماز شام اين بيت :

خورشيد هر كسى چو شب آيد فروشود * خورشيد من برآيد هر شب نماز شام

نقد جان ايشان بود و سرمايهء ايشان شب بود و در سايهء شب پرورندهء وصال و فراق شدند » « 1 » . قاضى همدانى هميشه به مريدان سفارش مىكرد تا در حقش دعا كنند :

« نوشته بود كه بر سر تربت اخى زنجانى مرا ياد داشته است ، شاد شدم و اللّه لا يضيع اجر المحسنين . . . روز آدينه به غنيمت دار وقت غروب ، ما را نيز بدعا ياد دار . . . روز عرفه بعد العصر ما را بدعا ياد دار كه قطعا دعا مقبول بود در آن ساعت . . . در آن اوقات آن عزيز را ياد مىدارم بدعا ، ارجو كه مستجاب بود اللّه اللّه ما را فراموش نكند الدّعاء سلاح المؤمن » « 2 » .

اگر بمطالب گذشته بنگريم مىبينيم كه عين القضاة با اينكه در بيان مطالب اخلاقى از معلمين اخلاق پيش از خود سنجيده‌تر و منظم‌تر و پخته‌تر سخن مىگويد ولى در اين راه ابتكارى به خرج نمىدهد و خود را در علم معامله و علم سلوك شاگرد مكتب ابو طالب مكى و محمد غزالى معرفى مىكند و چنين مىگويد : « من اگرچه خواجه امام غزالى را نديده‌ام شاگرد مكتب او بودم در چنين چيزها . . . اى عزيز اگر چنان كه در چنين مكتوبات راه نبرى بوقت ملاقات تدبير آن كن كه مكتوبى چند بر من خوانى . . . اى برادر ! خواجه امام غزالى در كتب خود بسيار آورده است كه اخلاق تغيير پذيرد . . و در رياضت نفس و تهذيب اخلاق كه بيست و دو كتابست از احياء علوم الدين اين مسئله را بيان مستوفى بكرده است » « 3 » .

( 1 ) - مكتوبات T ص 98 . ( 2 ) - مكتوبات M ص 35 و 286 و 372 . ( 3 ) - مكتوبات M ص 410 و 411 .