دانشنامه در علم پزشكى ( فارسى ) — الصفحة ٢٦٤

طلبِ دانش كردن

ب 160 و نبضِ موش دم « 1 » و نبض عالى « 2 » * وَ نبضِ منحنى و نبضِ نملى

وَ نبضِ مايل و موجى و دودى * و منشارى و پيچيده و رعدى

ازين هر نام را شرح است بسيار * و ليكن جاىِ من نه جاىِ گفتار

4370 و گر وصفش كنم بسيار گردد * بچشمِ مردمان دشوار گردد

و ليكن هرچه زو مىناگزيرست * زبانِ ما برو بر سخت چيرست

كه رگ خواهى نگه كردن ز بيمار * بپرس از حال و كارش نيز هشيار

بپرسش تا ز راه دور رفتست ؟ * گر از جنگى مرو را دل بتفتست « 3 » ؟

گرش بيمى به پيش آمد بترسيد ؟ * گر از دردى بدان در نيز غم ديد ؟

4375 گرش چيزى رسيدش كرد شادان ؟ * دلش بىغم « 4 » شد و دو لَبْشْ خندان ؟

كزين چيزى رسد بر دردمندان * نيابى راه تو زى طبعِ ايشان

بگو تا او بياسايد زمانى * پس آنگه جوى از نبضَش نشانى

قوى و گرم باشد نبضِ مردان * زنان را نبض خود كمتر بود زان

و زود و خرد باشد نبضِ اطفال * پياپى مىجهد نرمك به‌هرحال

4380 و نبضِ كودكانِ نارسيده * بنيروتر از آنِ خواب « 5 » ديده

و نبضِ كودكان ، نبضِ جوانان * بود كمتر وَ نَه برسانِ پيران

( 1 ) - موش دم : در نسخه اصل ( موش دوم ) : ذنب الفار ؛ هداية ص 800 . ( 2 ) - عالى : با در نظر گرفتن متون پزشكى قديم اين كلمه بايد « غزالى » باشد . ( 3 ) - تفتن : تافتن ، خشمناك گرديدن . ( 4 ) - بىغم : در نسخهء اصل ( پر غم ) . ( 5 ) - خواب ديده : بالغ . من ترا طفل خفته چون خوانم * كه تويى خوابديدهء بيدار * * * بخت بيدار خوابديدهء او * فتنه را شير مست خواب كند * * * ششم عروس فلك را اميد دامادى * ز بخت بالغ بيدار خوابديدهء است ( خاقانى ) . و « خواب ناديده » در فرهنگها بمعنى نابالغ آمده است : « ريدكان خواب ناديده مصاف اندر مصاف * مركبان داغ ناكرده قطار اندر قطار » ( فرخى ) .