دانشنامه در علم پزشكى ( فارسى ) — الصفحة ٣٥

طبائع الادويه

بيارد باد قولنج از شكم زود * و زو كژدم گزيده به شود زود

ره سقمونيا آنست كه صفرا * بيارد از شكم پاك آشكارا

مگر امعا كند سست و جگر را * بمعده زوتبه يا بى اثر را 520

سبنكورست سرد و تر و نيرو * ستاند زو جگر بارام « 1 » نيكو

چنان دان عاقر قرحا بدندان * كه درد زشت را بنشاند آسان

و عصفر بركَنَدْ از بُن كلف « 2 » را * بدندان « 3 » نيست همتا مر صدف را 19 ب

و علك رومى و زان علك ديگر * شود معده قوى و درد كمتر

فلنجه گرم و خشك و از بنه گرم * بهق را زو طلب كن تا شود نرم 525

زنان را حيض راند زود بشتاب * ز مردان نيز راند زود پس آب « 4 »

فربيون گرم و استسقا براند * و بادِ لقوه و فالج نشاند

و فودينه كند مر معده را سرد * قوى و بشكند « 5 » زو سردى و درد

و صابون گرم باشد تن كند ريش * نيارد كرد نيشى بيش از آن ريش

ببرد وشم « 6 » پاك از جسم مردم * بسوزد همچنان كز زخم كژدم 530

و طبع صبر گرم و بل كه صفرا * برون آرد ز مردم به مدارا

و سرد و خشك باشد صمغ و اشكم * ببندد زود اسهالش كند كم

و گرم و نيك باشد قردمانا * چنين گفتست اين استاد دانا

( 1 ) - بارام : به آرامى . ( 2 ) - كلف ؛ بفتح اول و ثانى : لكه‌اى كه در صورت انسان پديد آيد ، كك‌مك . ( 3 ) - بدندان : اينجا بمعنى « نيروى تأثير » آمده است و در فرهنگ دهخدا به معنى لايق و مناسب ضبط شده و اين بيت را از اثيراخسيكتى شاهد آورده است : لب و دندان ترا سجده برم چون پروين * كز جهان اى مه تابان توى دندان منى . نظامى گنجوى به معنى قوى آورده است : گرگ ز روباه بدندان تراست * روبه از آن رست كه به دندان تراست ( 4 ) - آب : اينجا بمعنى منى است . ( آب بمعنى ادرار نيز آمده است ) . ( 5 ) - شكستن : مغلوب كردن . ( 6 ) - وشم : ناگوار .