تحديد نهايات الأماكن لتصحيح مسافات المساكن ( فارسى ) — الصفحة ٦٣

گفتار در بيرون آوردن ميل اعظم به صورت مستقل

گفتار در بيرون آوردن ميل اعظم به صورت مستقل

گفتار در بيرون آوردن ميل اعظم به صورت مستقل

ميل اعظم اندازهء زاويه‌اى است كه معدّل النّهار و فلك البروج بر آن يكديگر را مىبرند ، و ميل كلّى نيز خوانده مىشود ، و برابر با فاصلهء ميان قطبهاى اين دو دايره است . و شناختن آن بىميانجيگرى عرض بلد بر دو گونه است : يكى اينكه بزرگترين ارتفاعهاى خورشيد در دايرهء نصف النّهار بلد و نيز كوچكترين آنها را اندازه بگيرند ؛ در صورتى كه اين هردو ارتفاع در يك سوى سمت الرّأس باشد تفاضل آنها ، و در صورتى كه دو ارتفاع در دو سوى سمت الرّأس باشد حاصل جمع متمّمهاى آنها دو برابر ميل اعظم است . و گونهء دوم از اين راه است كه يكى از اين دو ارتفاع را با ارتفاع ديگرى از خورشيد كه سمت آن دانسته باشد اندازه بگيريم .

و امّا گونهء اوّل استوارتر است چه تنها به رصد وابسته است و محاسبه‌اى با آن آميخته نمىشود ؛ و پيشينيان و بيشترين پسينيان بر همين راه رفته‌اند ، هرچند خبر كار بعضى از ايشان همچون اراطستانس به ما نرسيده است . ابّرخس ، بنابر آنچه در كتاب المجسطى آمده ، از او روايت كرده است كه فاصلهء دو منقلب [ انقلاب صيفى و انقلاب شتوى ] تقريبا يازده جزء از هشتاد و سه جزء كلّ محيط دايره است ، و خود آن را پسنديده است ، ولى معلوم نيست كه اين موافقت وى به تقليد است يا به اينكه با رصد وى نيز همين اندازه به‌دست آمده بوده است . و امّا در اين مقدار تسامحى وجود دارد ، چه ، بنابر مرسوم ميان علماى هيئت ، دايره‌ها و بالخاصّه دواير عظيمه