تحديد نهايات الأماكن لتصحيح مسافات المساكن ( فارسى ) — الصفحة ٥٩

گفتار در بيرون آوردن عرض بلد به صورت مستقل

به‌دست مىآيد .

و اگر فرض كنيم كه ستارهء

نسبت به هردو شهر

شمالى باشد ، شرط افزودن و كاستن معكوس مىشود ، چه اگر

معلوم باشد و

يعنى ارتفاع ستاره در شهر

كه عرض آن دانسته است كوچكتر از

يعنى ارتفاع ستاره در شهر

كه عرض آن ناشناخته است باشد ، تفاوت

را بر

مىافزاييم تا

كه عرض شهر

است به‌دست آيد و اگر

معلوم باشد ، و ارتفاع

در شهر

از ارتفاع

در شهر

بيشتر ، تفاوت

را از عرض معلوم

مىكاهيم كه باقىماندهء آن

عرض شهر

خواهد بود . و اگر ستاره بر

بگذرد نيز محاسبه چنين خواهد بود .

ولى اگر چنان باشد كه ستاره از

بگذرد و نسبت به

شمالى باشد و نسبت به

جنوبى ،

متمّم ارتفاع آن در شهر

يعنى

، و

متمّم ارتفاع آن در شهر

يعنى

خواهد بود ، و مجموع اين دو متمّم

است . پس اگر

معلوم و گذرگاه ستارهء

در شمال

باشد ،

يعنى مجموع دو متمّم را بر

مىافزاييم تا عرض نادانسته

به‌دست آيد ، و اگر

معلوم و گذرگاه ستارهء

در جنوب

باشد ،

يعنى مجموع دو متمّم را از عرض دانستهء

مىكاهيم تا عرض نادانستهء

دانسته شود .

و در رصدها چيزى كه بتوان مثالى براى اين محاسبه دانست ، جز ستارهء همدم سهى يعنى ستارهء ميانين از سه ستارهء بنات نعش نيافتم . پسران موسى بلندترين ارتفاع آن را در سرّ من رأى ؟ 5 ؟ 63 يافتند و ، چنان كه بيشتر گذشت ، بلندترين ارتفاع آن را در بغداد ؟ 13 ؟ 62 به‌دست آوردند ، كه تفاوت اين دو ارتفاع ؟ 52 ؟ 0 مىشود . و چون اين هردو ارتفاع در شمال سمت الرّأس است و عرض سرّ من رأى در رصدهاى ايشان ؟ 12 ؟ 34 به‌دست آمده ، با كم كردن اين تفاوت از عرض سرّ من رأى ؟ 20 ؟ 33 باقى مىماند كه همان عرض بغداد است ، و همين اندازه در رصدهاى ايشان آمده است ؛