تحديد نهايات الأماكن لتصحيح مسافات المساكن ( فارسى ) — الصفحة ١٨١

گفتار در شناختن اختلاف طول ميان شهرها

تمام عرض شهرى را كه سمت آن مطلوب است در جيب اختلاف دو طول ضرب و حاصل را بر جيب كلّى قسمت كنيم ، جيب

به‌دست مىآيد كه طول معدّل ( تعديل - شده ) نام دارد . و نسبت جيب

به جيب

، همچند نسبت جيب ربع

است به جيب

. پس چون جيب عرض شهرى را كه سمت آن مطلوب است در جيب كلّى ضرب و حاصل را بر جيب تمام طول معدّل قسمت كنيم ، جيب

به‌دست مىآيد كه عرض معدّل نام دارد و وسيلهء شناختن وضع سمت نسبت به خطّ اعتدال است .

اگر عرض معدّل از عرض شهر كمتر باشد ، سمت در آن در جنوب خطّ اعتدال [ يعنى خطّ ميان مشرق و مغرب ] است ، و اگر بيشتر باشد در شمال آن است ، و اگر عرض معدّل و عرض شهر برابر يكديگر باشد ، سمت بر خود خطّ اعتدال است . و چون سمت بر خطّ اعتدال باشد ، تقاطع دو افق بر دو نقطهء جنوب و شمال شهرى است كه براى آن عمل مىشود ، و طول معدّل خود مسافت ميان دو شهر است . و در آن صورت كه عرض معدّل با عرض شهر اختلاف دارد ، تفاوت آن دو

است . نسبت جيب

به جيب

، همچند نسبت جيب ربع

است به جيب

كه متمّم

است .

پس چون جيب تمام طول معدّل را در جيب تمام تفاضل ميان عرض شهر و عرض معدّل ضرب و حاصل را بر جيب كلّى قسمت كنيم ، جيب

كه متمّم مسافت

است به‌دست مىآيد . و نسبت جيب

به جيب

، همچند نسبت جيب ربع

است به جيب

؛ پس چون جيب طول معدّل را در جيب كلّى ضرب و حاصل را بر جيب مسافت قسمت كنيم ، نتيجهء جيب دورى شهر [ نقطهء

] از خطّ نصف النّهار در جهتى از دو جهت مشرق و مغرب است كه در آن جهت شهرى كه مطلوب يافتن سمت آن نسبت به نصف النّهار ديگر است واقع شده ، و اين جهت را اندازهء طول به ما نشان مىدهد . و نيز ، نسبت جيب

به جيب

، همچند نسبت

است به جيب

؛ پس اگر جيب تمام طول معدّل را در جيب تفاضل ميان عرض شهر و عرض معدّل ضرب و حاصل را بر جيب مسافت قسمت كنيم ، جيب دورى سمت از خطّ