تحديد نهايات الأماكن لتصحيح مسافات المساكن ( فارسى ) — الصفحة ١٦١

گفتار در شناختن اختلاف طول ميان شهرها

مماسّ با كرهء زمين و موازى با

رسم مىكنيم كه در افق حسّى واقع مىشود . فاصلهء ميان دو افق ، يعنى

، در مقايسهء با خورشيد كوچك است و احساس نمىشود ، و زاويهء

AeB

كه به آن وابسته است كوچك و از سه دقيقه كمتر است .

سپس فرض كنيم

ZHTY

مدار ماه باشد ؛

نسبت به مدار ماه محسوس است ، و چون بنا به محاسبه ماه در

طلوع كند ، تا زمانى كه به

نرسيده رؤيت نخواهد شد ، و بسا هست كه اندازهء زاويهء

HeZ

از پنج ششم درجه هم بيشتر است .

[ شكل 46 ] پس چون فرض كنيم كه آغاز كسوف اوّل شب باشد ، خورشيد در

است و مركز سايه [ يعنى مخروط سايهء ماه ] بر

و نصف قطر آن بالاى افق حقيقى است .

پس اگر چنان اتّفاق افتد كه خورشيد از زمين دور باشد ، بر غلظت سايه مىافزايد ، و اگر با وجود اين ، ماه نيز از زمين دور و اختلاف منظر آن كمتر باشد ، و بزرگترين مقدار سايهء موسوم به فلك جوزهرّ « 1 » با كوچكترين مقدار اختلاف منظر متقارن شود ، دور نيست كه نخستين تماسّ [ ماه با مخروط سايه ] كه آغاز كسوف است در

( 1 ) - جوزهر چيست ؟ - چون سطح فلك مايل [ يعنى سطح مدار ماه و سيارات كه نسبت به منطقة البروج تمايل دارد ] بگرايست از سطح منطقة البروج ، بضرورت هردو دايره بر دو جاى تقاطع كردند ، همچنانكه منطقة البروج با معدل النهار به دو جاى برابر تقاطع كرده است . پس نام جوزهر بر اين هردو نقطه همىافتد [ نقل از التفهيم ، ص 122 ] .