تحديد نهايات الأماكن لتصحيح مسافات المساكن ( فارسى ) — الصفحة ١٠٥
گفتار در پيدا كردن عرض بلد و ميل كلّى از يكديگر
باشد ، با آزمايش به‌دست مىآيد . نسبت جيب گشادگى مشرق
eH
به جيب ميل جزئى
HK
برابر است با نسبت جيب ربع [ دايرهء ]
eD
به جيب متمّم عرض بلد
DG
؛ پس اگر جيب گشادگى مشرق را در جيب تمام عرض بلد ضرب و حاصل را بر جيب كلّى تقسيم كنيم ، جيب ميل جزئى به‌دست مىآيد . و همچنين اگر فرض كنيم كه
HK
معلوم و عرض بلد
DT
مجهول باشد ، از روى همان نسبت ، چون جيب ميل جزئى را در جيب كلّى ضرب و حاصل را بر گشادگى مشرق تقسيم كنيم ، خارج قسمت جيب تمام عرض بلد خواهد بود .
[ شكل 22 ] پس اگر با افزارهاى آبى يا ريگى قوس روز ( قوس النّهار ) نقطه را پيدا كنيم ، نيمهء آن
KA
و تعديل روز ( تعديل النّهار ) « 1 »
Ke
خواهد بود ؛ و چون عرض بلد دانسته
( 1 ) - قوس النهار آن بود كه از مدار زبر افق باشد . . . ؛ اما فضل النهار آنست كه روز را افزونى بود بروز معتدل ، يا كمى ؛ و روز معتدل بساعت دوازده ساعت باشد . . . و اما تعديل النهار نيمهء فضل النهار بود . نقل از التفهيم بيرونى ، چاپ استاد جلال الدين همائى ، صفحهء 177 .