تحديد نهايات الأماكن لتصحيح مسافات المساكن ( فارسى ) — الصفحة ٨١

گفتار در بيرون آوردن ميل اعظم به صورت مستقل

محفوظ داشت ، و

HK

را كه ؟ ؟ 36 ؟ 28 ؟ 0 است از ؟ 90 كاست كه ؟ ؟ 24 ؟ 31 ؟ 89 باقى ماند كه همان

KZ

است و جيب آن ؟ ؟ 53 ؟ 59 ؟ 59 ؛ از تقسيم كردن محفوظ سابق بر اين مقدار ، ؟ ؟ ؟ 35 ؟ ؟ 31 ؟ 55 ؟ 47 به‌دست آمد كه نصف آن ؟ ؟ ؟ 48 ؟ ؟ 45 ؟ 57 ؟ 23 جيب ميل اعظم

HB

است و قوس متناظر با آن ؟ ؟ 21 ؟ 32 ؟ 23 .

و اين سدس فخرى ، از لحاظ بزرگى و درستى ، بر هرچه پيش و پس از آن به كار رفته ، برترى دارد ، چه ابو محمود در ساختن اصطرلابها و افزارهاى ديگر يگانهء زمان بوده ، و شايسته چنان بوده است كه اندازهء ميلى كه وى به‌دست آورده بود مورد عمل قرار گيرد و افزايش و كاهش ميل اعظم با آن سنجيده شود ، بدان جهت كه وى ثانيه‌ها را نيز به درستى اندازه مىگرفت ، تا چه رسد به دقيقه‌ها . چيزى كه هست اينكه ، ابو محمود خود شفاهى به من از فسادى كه در كار رصد از فروافتادن سوراخ سقف طاق به اندازهء يك وجب پيش آمده بود ، و اينكه چندان ميلى براى تصحيح كردن اندازهء آن پيدا نكرده بود ، سخن گفت . و گواه بر اين است كاستى اندازهء ميلى كه او يافته بود از آنچه ديگران در نزديكى زمان او يافتند و ذكر آن گذشت يا پس از اين ذكر آن خواهد آمد .

اگر

ABGD

دايرهء نصف النّهار و

e

مركز آن [ شكل 13 ] و ، بر اين دايره ،

A

سمت‌الرّأس و

B

گذرگاه منقلب صيفى و

G

گذرگاه منقلب شتوى باشد ،

BG

دو برابر ميل [ اعظم ] خواهد بود . بر فرض آنكه

DH

از دايره‌اى باشد كه سدس فخرى بر آن عمل كرده است ،

e

كه مركز سدس است سوراخ بالاى طاق خواهد بود كه جانشين حسّى مركز كلّ است . شعاع صيفى از آن به‌صورت

BeZ

مىگذرد ، و شعاع شتوى به‌صورت

GeH

، و بنابراين ، از تشابه دو قوس

BG

و

HZ

،

HZ

[ دو برابر ] ميل اعظم خواهد بود .

چون فرض كنيم كه سوراخ ، همان‌گونه كه ابو محمود يادآور شده است ، هنگام انقلاب شتوى به

T

فروافتاده باشد ، شعاع شتوى به‌صورت

GTK

به اين سوراخ