تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى ) — الصفحة ٥١

فصل 1 جغرافيا به نزد جغرافيدانان مسلمان پيش از پيدايش نخستين كتابهاى جغرافيايى

هنگام سخن از سفرنامه‌هاى دوران اموى متوجّه مىشويم كه قسمت اعظم وقايع آن را از افسانه‌ها به سهولت جدا نمىتوان كرد . بعضى از اين سفرها مربوط به روم شرقى است . در ضمن قصّه‌اى كه يكى از نويسندگان دوران مهدى عباسى ( 775 - 785 / 158 - 169 ه . ) روايت كرده چنين آمده است كه به دوران عبد الملك بن مروان ( 685 - 705 / 65 - 86 ه . ) يكى از مردم مصر كه از روزگار معاويه ( 661 - 680 / 41 - 60 ه . ) در اسارت روم شرقى مانده بود بدانجا بازگشت و تفصيلاتى عجيب از وضع اسيران مسلمان در آن ديار نقل كرد ، ولى قضاوت دربارهء صحّت اين وقايع محتاج كنجكاوى و دقّت عميق در تاريخها و تفصيلات ديگر است . 147 مقدسى 148 حكايت شخصى را كه به سال 720 / 102 ه . با رفيقش به سوى جبّار روم فرستاده شده بود نقل مىكند ، امّا متأسّفانه قصهء آنان به وصف رقيم و اصحاب كهف انحصار دارد . تقريبا از همين دوره روايتى جالب از كوشش نخستين در زمينهء جغرافيايى ادارى و اقتصادى به دست داريم 149 به سال 719 / 100 ه . عمر بن عبد العزيز خليفهء اموى به سمح بن مالل خولانى ، والى اندلس ، دستور داد كه « از اراضى و اعيان قلمرو خود خمس بگيرد و وصف اندلس و رودهاى آن را براى وى بنويسد . سمح سازماندهى ماهر بود و نخستين كس بود كه قرطبه را پايتخت اندلس كرد كه تا قرن يازدهم / پنجم ه . چنين بود ، 150 و در نظم و زيبايى آن بكوشيد و پل قديم رومى را كه بعدها از عجايب اندلس به شمار آمد تعمير كرد . دو سال بعد سمح ضمن حملهء عربان به جنوب فرانسه هنگام فتح اربونه [ ناربن ] كشته شد . 151 البتّه ميزان توفيق او را در انجام منظور خليفه و وصف اندلس و اينكه به چه صورت انجام شده تعيين نمىتوان كرد ، زيرا هيچ گونه مدركى در اين باب به دست ما نرسيده است ، ولى به احتمال قوى و وستنفلد كه نام وى را در صدر فهرست زمانى جغرافى شناسان مسلمان آورده 152 از راه صواب به در نرفته است . به عكس وى ، روسكا اين موضوع را كه يك والى توانسته باشد درست ده سال پس از فتح اندلس سرگرم مسائل جغرافيايى شود به ديدهء ترديد مىنگرد ، 153 ولى ترديد وى موجّه نيست . از علاقهء سمح بن مالك به مسائل جغرافيايى نه فقط در منابع اسلامى بلكه در منابع غربى نيز نشانه‌ها هست .

سالنامه‌هاى لاتينى ، بخصوص سالنامه‌هاى ايسيدوروس باجىّ در يك مورد علاقهء او را به اين گونه مسائل و توجّه به جمع آورى اطّلاعات و كنجكاوى در سرزمين اندلس تأكيد مىكند 154 كه آن را تصادف محض نمىتوان پنداشت .

اين خلاصه‌اى از مطالب جغرافيايى نويسندگان عرب زبان تا نيمهء قرن هشتم / دوم ه .

است كه در نوشته‌هايشان انعكاس دارد و از لحاظ جغرافيا به مفهوم دقيق كلمه ناچيز مىنمايد ، امّا از اين جهت كه آثار مكتوب است اهميّت بسيار دارد . زيرا آشكارا توان ديد كه در اين دوران روش‌ها و سبكهايى پديد آمده و بعدها در زمينهء آن مؤلّفات جغرافيايى مستقل تدوين