تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى ) — الصفحة ٣١٤

فصل 15 دايرة المعارفهاى دوران مماليك سفرهاى ابن بطوطه

به قرن چهاردهم / هشتم ه . برترى مصر تنها به نوشته‌هاى جغرافيايى نبود ، بلكه به دوران مماليك در آنجا به ادبى پر رونق برمىخوريم كه در ديگر ممالك شرقى كمتر نظير داشت . 1 تا كنون دربارهء تعدادى از مؤلّفات جغرافيايى مصر سخن كرده‌ايم و بعدا نيز از بعضى ديگر سخن خواهيم كرد ، ولى امتياز اين دوران به نوشته‌هاى جغرافيايى نيست ، بلكه به فرهنگنامه‌ها يا دايرة المعارفهاست كه رونق فوق العاده يافت و در آن پيوسته جايى به جغرافيا اختصاص داشت و مايهء امتياز قرنهاى چهاردهم و پانزدهم شد از اين رو كه بهترين آثار آن به شمار است .

از نظر تاريخ ادب ، دايرة المعارفها نمونهء مصرى مؤلّفات توصيفى است كه عاملان و عالمان دولت مماليك به وجود آورده‌اند و مىبايد تعدادى توصيفات مستقل دربارهء جغرافيا و سازمان ادارى مصر و شام را نيز ، كه از آن سخن داشته‌ايم 2 و ضمن سخن از قرن پانزدهم نيز از نظاير آن ياد خواهيم كرد ، بدان پيوست . اين دايرة المعارفها ، به عنوان نمونه‌اى ادبى ، مولود تاريخى دراز و پيچيده است و تا حدّى با مجموعه‌هايى كه به قرنهاى نهم و دهم دربارهء سازمان ادارى و جغرافيا به وجود آمده بود ارتباط دارد ، با اين تفاوت كه براى خوانندگان بيشترى فراهم آمده است . گر چه اساسا براى دبيران ديوان فراهم آمده بود كه زينت دستگاه انشا و ادارهء مصر آن روزگار محسوب مىشدند ، ولى گروه تعليم يافتگان به مطالعهء آن راغب بودند و به همين جهت مؤلّفان به سبك ادبى آن توجّه فراوان داشتند . عرصهء آن نيز از مؤلّفات سلف گسترده‌تر بود و از موضوعاتى عامتر و دامنه‌دارتر در همهء رشته‌هاى علوم كه مؤلّف قصد عرضهء آن را داشت سخن مىكرد . علاقهء آن به حدود جغرافيا محصور نبود بلكه به تاريخ و مسائل مربوط به تمدّن نيز توجّه داشت . 3 گر چه تا حدّى با مؤلّفات جغرافيايى سلف پيوستگى داشت بشدت زير نفوذ مؤلّفات كيهان نگارى قرن سيزدهم بود و گاه روش فصل بندى آن را تقليد