تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى ) — الصفحة ٢٠١

فصل 9 بيرونى و جغرافى شناسان مشرق به قرن يازدهم / پنجم ه .

در سن بيست و هفت سالگى در گرگان تأليف كرده و از دههء هشتم قرن پيش به كوشش علامه زاخاو به دسترس همگان قرار گرفته است . اكنون به چاپى تازه يا ، دست كم ، افزودن پاره‌اى مطالب اساسى به متن زاخاو نياز مبرم پيدا شده ، است و مىتوان به كمك نسخه‌هايى كه در سالهاى اخير كشف شده ، از جمله نسخهء شوروى ، خلأ موجود در متون مبناى كار زاخاو را كه غالبا مربوط به دورانهاى جديد است پر كرد ، زيرا نسخه‌هايى كه اخيرا به دست آمده مربوط به قرن سيزدهم / هفتم ه . است و غالبا قرائت درست كلمات را نشان مىدهد . 49 كتاب خلاصه‌اى از تقويمهاى مختلف نجومى يا عاميانه است و توصيفى كامل از همهء تقويمهاى معمول اقوام و اديان معروف چون يونانيان ، روميان ، ايرانيان ، سغديان ، خوارزميان ، حرّانيان ، قبطيان ، نصرانيان ، يهودان ، عربان جاهليت ، و مسلمانان به دست مىدهد . منابع وى در اين زمينه بسيار متنوع است زيرا از يك سو بر مؤلّفاتى خاص ، كه از ميان رفته ، تكيه دارد و از سوى ديگر بر روايت متواتر كه گاه ارزش فوق العاده دارد . او كه مسلمان است نخستين گزارش مفصل از نظام تقويم يهودان را به ما مىدهد . 50 در زمينهء جغرافياى رياضى قضيه تنها مربوط به اهميت مطالب نيست بلكه روش ابتكارى بيرونى نيز چشمگير است ، همچون تحليل دقيق وى دربارهء كيفيت تصوير در نقشه نگارى ، كه يكى از كارشناسان معاصر گفته : در اين مورد ( بيرونى ) وسعت دانش و قدرت تخيّل را با هم داشته است . 51 در اينجا نيز مانند همهء مؤلّفات وى مشخصات انديشهء بيرونى ، كه با پيشرفت كشفيات جديد و پيشرفت دانش معاصر اهميت آن فزونى مىگيرد ، نمايان مىشود . توجه روز افزون به تمدن خوارزميان قديم ، از آن پس كه اكتشافات و تحقيقات اخير اهميت گفته‌هاى بيرونى را دربارهء زبان و تقويمشان تأييد كرد ، شاهد اين سخن است .

در اين تأليف نخست يكى از مشخصات بعدى بيرونى يعنى احساس نيرومند ايرانى بودن او را آشكارا مىتوان ديد ، زيرا ميراث ايرانى در تاريخ تمدن انسانى مورد توجه اوست ، ولى به عربان پيش از اسلام و نيز نقش عرب در فتوح اسلامى با نظر منفى مىنگرد و از فاتح معروف ما وراء النهر ، قتيبهء باهلى ، كه تمدن خوارزم را منقرض كرد ، انتقاد مىكند . 52 چون بيرونى روش آفاقى و درك برون ذهنى دارد ، مشكل بتوان او را به دشمنى با عربان متهم كرد ، 53 مثلا به عقيدهء او فقط زبان عربى درخور اين است كه زبان علمى باشد 54 و تجربهء همهء زندگانى وى دليل اين نكته است . نظر خود را دربارهء زبان عربى در كتاب صيدنه كه آخرين اثر اوست و بتقريب پنجاه سال پس از كتاب آثار الباقيه تأليف شده ، گويد :

از اقطار جهان ، علوم به زبان عرب نقل شده و زينت گرفته و به دلها راه يافته و محاسن زبان در رگها نفوذ كرده ، گر چه هر قوم زبان خويش را شيرين پندارد كه بدان خو گرفته و آن را