تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى ) — الصفحة ١٥٢

فصل 6 مسعودى و جهانگردانى كه در قرن دهم / چهارم ه . به نواحى شمال سفر كرده‌اند

ندارد 48 به طورى كه بهتر آن است كه رساله را خلاصه‌اى از تصوّرات جغرافيايى به حساب آوريم كه در آن هنگام در شرق اسلامى دربارهء چين و آسياى ميانه و هند رايج بوده و ابو دلف آن را به صورتى عرضه كرده كه نه دقيق است و نه ماهرانه ، و به علاوه ، انتساب رساله به دو فرضى بيش نيست .

ولى اين قضيه چون سلّا ترجمان روى ديگرى نيز دارد و نمىتوان اين گفته را به جاى حلّ نهايى پذيرفت ، زيرا بىگفت و گو سفر ابو دلف به چين يك واقعهء حقيقى است و قصّه‌هايى كه در الفهرست ، كه بتقريب منبع معاصر اوست ، 49 از زبان وى نقل شده دلايلى است كه وقوع سفر را تأييد مىكند و فران كه خبرهء اين مسائل است دربارهء آن يقين دارد ( 1913 / 1331 ه . ) . 50 روسكا ، كارشناس تاريخ علوم قطعى عرب ، نيز قصّهء بالا رفتن ابو دلف را بر كوه دماوند ، كه در روايت قزوينى آمده ، مطلبى جالب مىشمارد و گويد علاقهء ابو دلف به پديده‌هاى طبيعى وادارمان مىكند كه روايتهاى او را با اطمينان بپذيريم و از ترديدهاى واهى بر كنار داريم . 51 اين نظريّه‌هاى مختلف ، كه دربارهء نويسنده مثبت و دربارهء قصّهء سفر وى از بخارا منفى است ، محققان را بدين نتيجه رسانيد كه موضوع صحّت انتساب رساله تا هنگام به دست آمدن اطّلاعات تازه همچنان مسكوت بماند . بار تولد نيز ، ضمن ارزشيابى مطالب رساله از لحاظ تاريخى ، همين نظر را اعلام كرده است . نخستين گام اين مرحله كنجكاوى دقيق در نسخهء كتاب ابو دلف است كه به صورت دو رسالهء جدا در مشهد به جاست . قسمتى از كتاب ابن فقيه و هم رسالهء ابن فضلان در همان نسخه خطى موجود است . گر چه تحقيق از رورزاوئر 1939 / 1358 ه . 52 را كه همراه ترجمهء رساله است كامل نمىتوان دانست ، ولى پاره‌اى ملاحظات تازه خصوصى و عمومى ، از آن به دست آمده است كه روشن مىكند رساله ساختهء خيال نيست . 53 فى المثل معلوم شده كه اطّلاعات ابو دلف از والى وقت سيستان صحيح است ، در صورتى كه از روزگار گريگوريف به بعد دانشوران از پذيرفتن آن ابا داشتند . 54 نيز پاره‌اى از تفصيلات مربوط به ديدار چين در گزارش سفارت ديگرى كه بعدها شاهرخ به آن سرزمين فرستاده تأييد شده است . 55 علاوه بر اين دقّت ملاحظهء ابو دلف در مورد پديده‌هاى طبيعى و تاريخى مسلّم شده است . در مورد مسائل ديگر اكنون به طور قطع مىتوان گفت كه سفرنامهء وى نمودار ياد داشتهاى روزانه يا توصيف دقيق راه نيست ، بلكه از روى حافظه و پس از گذشت مدتى دراز از وقوع سفر ، بىرعايت ترتيب حوادث و ديدار قبايل و اماكن ، تدوين شده . به علاوه ، ابو دلف بجز آنچه با چشم ديده بسيارى چيزها را از شنيده‌هاى خود آورده و دو قسمت را با هم آميخته است . 56 خلاصه آنكه دلايل قاطع نداريم كه گزارش ابو دلف