تاريخ پانصد ساله تبريز ( فارسى ) — الصفحة ٣٥
آثار پژوهشى
كارل يان نيز مانند ديگر همكارانش عوامل اقتصادى و اجتماعى موجود در پيشرفت مدنى محلى را انكار كرده و آن را با فعاليت چند مبلغ اروپايى بيگانه مربوط مىداند . دانشمند ديگر اروپايى ويلبر دونالد دربارهء سبك معمارى آذربايجان در قالب معمارى ايران توضيحاتى داده است . « 1 » حاج حسين نخجوانى ، اسماعيل ديباج ، عبد العلى كارنگ و مجيد بهرام مقالات و كتاب‌هايى دربارهء آثار معمارى تبريز منتشر كرده‌اند . صرف‌نظر از ماهيت تصويرى ، در جاى خود از اين آثار استفاده خواهد شد .
لازم به گفتن است كه اگرچه هنر خطاطى در تبريز بومى است ولى تاكنون در اين‌باره پژوهشى جداگانه انجام نشده است . تنها در دورهء اخير مهدى بيانى در كتاب سه جلدىاش به هنگام بحث از خطاطان ايران به خطاطان تبريز نيز اشاره كرده است . « 2 »
تاكنون تاريخ كتابخانه‌هاى آذربايجان ، به ويژه تبريز به صورت اساسى پژوهش نشده است . در دورهء اخير ركن الدين همايونفرخ دانشمند ايرانى به هنگام بحث از كتابخانه‌هاى ايران ، اطلاعاتى كوتاه دربارهء كتابخانه‌هاى تبريز آورده است . « 3 » دانشمند ديگر ايرانى عزيز دولت‌آبادى مقاله‌اى در شش صفحه دربارهء كتابخانه‌هاى تبريز نوشته است . « 4 » با اين حال هر دو مؤلف نه شيوهء پيشرفت عمومى كتابخانه‌هاى تبريز را شرح داده‌اند و نه نقش اين كتابخانه‌ها را در پيشرفت تمدن ايران روشن كرده‌اند .
تاكنون تاريخ مكتب و معارف تبريز در سدهء ميانه پژوهش نشده است . ركن الدين همايون فرخ ضمن بحث از تاريخ كتابخانه‌هاى ايران ، به وضعيت مدارس نيز پرداخته است . او اشاره كرده كه بين سال‌هاى 620 - 800 ق . ( 1223 - 1398 م . ) در شهرهاى آذربايجان مدرسه وجود نداشت . « 5 » حال آنكه از منابع پيداست كه در شهرهاى آذربايجان و به ويژه تبريز مدارس بسيارى وجود داشت . دانشمند ايرانى حسين اميد در كتاب تاريخ فرهنگ آذربايجان اساسا از فعاليت فرهنگى در سده‌هاى نوزدهم و اوايل سدهء بيستم سخن گفته و خيلى كم به اين مسئله
( 1 ) . ويلبر دونالد ، معمارى اسلامى در دورهء ايلخانى ، ترجمهء عبد اللّه فريار ، تهران ، 1346 . ( 2 ) . مهدى بيانى ، احوال و آثار خوشنويسان نستعليق ، ج 1 و 3 ، تهران ، 1345 - 1346 ، 1348 . ( 3 ) . ركن الدين همايونفرخ ، تاريخچهء كتابخانه‌هاى ايران از صدر اسلام تا عصر كنونى ، ج 2 ، تهران ، 1347 . ( 4 ) . عزيز دولت‌آبادى ، « تاريخچهء كتابخانه‌هاى آذربايجان » ، نشريهء كتابخانهء مركزى تبريز ، ش 11 ، ص 34 - 40 . ( 5 ) . براى آگاهى بيشتر در اين‌باره نك : C . A . Onollahi . Azarbaijanda XIV - XV asrlarda maarif va maktab . Azarbaijan maktabi jurnali . . 55 - 49 . se . 7 . no ، 1973 . . Aranaijan SSR EA ( C . A . Onollahi . Tabrizda maarif va maktab Tarikhindan . ( XIV - Xv asrlar . 39 - 31 . s . 4 . no . 1976 . khabarlari . 58 - 53 . se . 2 no . 1975 . C . A . Omollahi . Tabriz kitabkhanalari . ( X - XVII asrlarda )