دانش جغرافيايى مسلمانان ( فارسى ) — الصفحة ٨٧

نقشه‌هاى اعراب از اقيانوس هند

خطوطى با طول يكسان ، شرقى - غربى ، با فاصلهء شايد 24 ساعت يا هشت « زام » ( هر زام معادل سه فرسنگ ) « 1 » بوده باشد . « 2 » داموتا اضافه مىكند « 3 » كه پنج اصبع در نقشه‌هاى آنها معادل هشت بخش ، يعنى هشت درجه ، بود ( بدين ترتيب يك اصبع معادل يك درجه و سى و شش دقيقه مىشود ، امّا مقدار صحيح آن يك درجه و سى و هفت دقيقه است ) . « 4 »

نمونهء دوم نقشهء دريايى متعلق به دريانوردى كاردان از اهالى مقديشو ( موگاديشو ) است كه با سرتامس رو « 5 » ملاقات كرد . اين نقشه روى پوست كشيده شده و با نظم و ترتيبى خاص مدرّج شده بود ، ولى داموتا معتقد است كه چه بسا اين نقشه از نوع اروپايى بوده ، زيرا ناخدا به زبان پرتغالى تكلم مىكرده است و پرتغاليان از مدتها پيش از آن در افريقاى شرقى مستقر شده و با دريانوردان محلى رابطهء نزديكى برقرار كرده بودند . « 6 »

از نمونهء بالا مىتوان چنين استنتاج كرد كه دريانوردان مسلمان اقيانوس هند به تكوين شيوه‌اى بومى براى تهيهء نقشه‌هاى دريايى با خطوط مدرج نايل آمدند كه در آن ، مدارات نمايانگر ارتفاع ستارگان بر ميزان اصبع ، و « نصف النهارها » نمايانگر فاصله‌هاى ثابت بوده است . به گفتهء تيبتس « 7 » ، دريانوردان مسلمان اقيانوس هند از نظام اندازه‌گيرى مسافات استفاده مىكردند ، « 8 » و براى اين كار احتمالًا از خطوط عمودى نقشه‌ها استفاده مىشده است .

در خاتمه مىتوان گفت كه نقشه‌نگارى اسلامى ، به رغم كمبودهاى

( 1 ) . براى مقدار زام ( - سه فرسنگ ) ، - Op . cit . , 64 - 65 , 69 - 72 - ( 2 ) . ibid , 57 , n . k 9 ( 3 ) . Le Livro de Marinharia d'Andre Piers ( ca . 1550 ) ( 4 ) . ibid . , 74 - 75 ( 5 ) . Sir Thomas Roe ( 6 ) . ibid , 72 - 73 ( 7 ) . Tibbetts ( 8 ) . The Navigational Theory of the Arabs in the fifteenth and sixteenth centuries , 16