دانش جغرافيايى مسلمانان ( فارسى ) — الصفحة ٨٠

بخش دوم نقشهء جغرافيايى ترجمهء عبد الحسين آذرنگ « * »

كوه افسانه‌اى قاف اقيانوس محيط را در برگرفته است ، و از سمت جنوبى كوه قاف نيز چشمهء افسانه‌اى آب حيات ( « عين الحياة » ) به « سرزمين ناشناخته » جارى است . « 1 » ولى نقشهء او از درياها مبتنى بر نقشهء بيرونى ، و نقشهء او از اقليمهاى عالم بر مبناى سنّت يونانى - اسلامى است . « 2 » نقشهء عالم متعلق به سراج الدين ابو حفص عمر ، معروف به ابن وردى شبيه نقشهء قزوينى است ، از سنت بلخى در نقشه‌نگارى متابعت مىكند و كوه افسانه‌اى قاف را گرداگرد اقيانوس محيط و چشمهء آب حيات قرار مىدهد . « 3 » از طرف ديگر ، دمشقى نمودارهاى ممتازى از توزيع نسبى نژادهاى گوناگون در بخشهاى مسكون كرهء زمين كشيد . « 4 »

ظاهرا در اين زمان گرايشهاى جديدى به نقشه‌نگارى اسلامى وارد شده بود . از جملهء جالبترين آنها ، نقشه‌هايى است كه نقشه‌نگاران مسلمان در آن ، شبكه‌اى از خطوط عمودى و افقى در حكم طول و عرض جغرافيايى كشيده‌اند . اين خطوط ، خانه‌هاى مربع شكلى به وجود آورده كه اسامى مكانها در آنها ثبت شده و بدين ترتيب موضع جغرافيايى آن اماكن مشخص شده است . معلوم نيست آيا اين آزمايش جديد در نقشه‌نگارى اسلامى ، از نقشه‌نگارى چينى ، كه در آن شبكهء خانه‌هاى مستطيل شكل به صورت مقياسى جهت نشان دادن فاصله معمول بوده است تأثير پذيرفته ، يا اينكه خاص نقشه‌نگاران مسلمان است .

نمونه‌هايى از نقشه‌هاى مغولى ، كه از اين طرح پيروى كرده ، در دست

( 1 ) . - Miller . Bandv , Tafel 80 ( 2 . KazwiniGotha ) ( 2 ) . ibid , Weltkarten , 129 - 132 ( 3 ) ibid , Bandv , Tafle 75 - 79 ; ( Weltkarten , 134 - 138 ) ( 4 ) ibid , Bandv , Weltkarten , 139 - 141