دانش جغرافيايى مسلمانان ( فارسى ) — الصفحة ٦٦

بخش دوم نقشهء جغرافيايى ترجمهء عبد الحسين آذرنگ « * »

از ديلم براى حجاج بن يوسف ( متوفى 95 ) تهيّه شد . نقل است كه در زمان حكومت منصور خليفهء عباسى ( حك : 136 - 158 ) نقشه‌اى از باتلاقهاى بصره وجود داشته است . « 1 » كيفيت اين نقشه‌ها هرچه بوده ، احتمالا دانش بلاواسطه‌اى كه اعراب طىّ نخستين لشكركشيهاى خود دربارهء اين منطقه كسب كرده بودند ، بعلاوهء شيوه‌هاى بومى نقشه‌نگارى ، در تهيهء اين نقشه‌ها به ايشان كمك كرد .

در اوايل قرن سوم هجرى به نخستين نقشه‌هاى عالم به زبان عربى و حاوى جزئيات برمىخوريم . آشنايى جهان اسلام در قرن دوم و اوايل قرن سوم با آثار نجومى و جغرافيايى يونانيان ، هنديان و ايرانيان چنين كارى را ممكن ساخت . بدين ترتيب از اين دوران تا قرن يازدهم ، نقشه‌نگارى به صورت علمى انجام مىشد و چندين مرحلهء تكوينى را پشت سرگذاشت . منجمان و جغرافيدانان مسلمان براساس سنتّهاى گوناگون خود به كشيدن نقشه‌هاى جهانى ، منطقه‌اى و دريايى مىپرداختند تا اينكه فنون نو جايگزين روشهاى قديمى ايشان شد .

علماى بغداد كه تحت حمايت مأمون خليفهء عباسى ( حك :

198 - 218 ) در بيت الحكمه به كار اشتغال داشتند ، نخستين نقشهء عالم را تهيّه كردند . شكل اصلى اين نقشه ، كه « الصورة المأمونيه » ناميده شده بود ، در دست نيست . بنا به گفتهء مسعودى كه آن را ديده ، نقشهء عالم « حاوى افلاك ، ستارگان ، خشكيها و درياها و ( مناطق ) مسكون و غير مسكون ( دنيا ) ، سكونتگاههاى مردم مختلف ، شهرها و غيره » بوده است .

مسعودى آن را از نقشه‌هايى كه بطلميوس ، مرينوس ، و ديگران از عالم

( 1 ) . همان كتاب ، ص 59 ، 206 ؛ شوكت ، ص 2 - 3