تاريخ سيستان ( فارسى ) — الصفحة ٨٨

2 - خوارج : عاملى پايدار در تاريخ سيستان در اوايل دورهء اسلامى

عربى محض اين جنبش را نمىتوان به كلى ناديده گرفت . اين جنبش در ميان قبايل بخش شمال شرقى عربستان ، مانند تميم ، بكر ، حنيفه و شيبان ريشه‌هاى ژرفى داشت . « 1 » شاعران و خطيبان خارجى بخاطر تسلطشان بر زبان عرب و آگاهى و دانش آنان در ميراث شعرى تازيان آوازه‌اى بلند داشتند . « 2 » در واقع جريان خودبخودى و آزادى از خطابت ، و رغبت به مشاجرات و بحثهاى پر هياهو و خشم‌آلود ، همواره مشخصهء خوارج بوده است . اين امر به تقسيم اين جنبش به فرق گوناگون ، نه همان در مرحلهء آغازين آن ، بلكه در مراحل بعدى آن نيز ، تأثير فراوان داشته است ؛ گابريلى بدرستى مىگويد : « اين خوى جدال و مباحثه بود كه موجب تقسيم قدرت خوارج و تبديل آن به فرق متعدد مىگرديد » . « 3 » چنين مىنمايد

( 1 ) - مقايسه كنيد با : Watt , Shi ism under the Umayyads'' , JRAS , 1960 , PP . 160 - 1 . ( 2 ) - مجموعهء نسبتا زيادى از ادبيات ، شعر و خطابه‌هاى خارجى را مىتوان از متون ادبى و تاريخى گرد آورد . مثلا ، نگاه كنيد به فصل بلند كامل مبرد كه داراى حكاياتى دربارهء خوارج و نمونه‌هايى از شعر و خطابه‌هاى آنان است ( ج 3 ، ص 414 - 163 ؛ ترجمهء O . Rescher , Die Khari ? dschiten Kapitel aus der Kamil , Stuttgart , 1922 ) . و اشعارى كه ف . گابريلى گرد آورد و به تحليل آنها پرداخت . نگاه كنيد به : « la Poestia harigita nel Secolo degli Dmayyadi » , ROS , XX , 1943 , PP . 33 - 72 . الفهرست ، چاپ گ . فلوگل ، لايپزيك ، 2 - 1871 ، ج 1 ، ص 113 كه از مجموعهء اشعار خارجى به نام كتاب الاشعار خارجى ، گردآوردهء عمر بن صبه ياد مىكند و ترديدى نيست كه جنگهاى ديگرى از اين‌گونه نيز وجود داشته است . ( 3 ) . . op . cit . , P . 332 , n . I . در قطعهء شمارهء 34 گابريلى به نقل از كامل مبرد . صلت بن المره از شقاقهايى مىنالد كه اين‌گونه منازعات در ميان ازارقه پديد آورده است : 1 - « به محلون ( يعنى سنيان ) بگوييد كه اكنون مىتوانيد از شقاق در ميان امت خارجى ، كينه‌هاى برخاسته و جداييها شادمانى كنند ؛ 2 - ما امتى بوديم كه در دين واحدى متحد بوديم ، اما جدالهاى طولانى و درآميختن هزل وجد ما را دگرگون كرده است .