زاد المسافر ( فارسى ) — الصفحة ٦٩

فصل

« و تعالى عمّا يقول الظّالمون « 1 » علوا كبيرا . » ( او « 2 » گفته است كه هيولى مطلق جزوها بوده است نامتجزّى ، چنان كه مر هر يكى را از او عظمى بوده است ، از بهر آنكه آن جزوها كه مر هر يكى را از او عظمى نباشد ، به فراز آمدن آن چيزى نباشد كه مر او را عظم باشد ، و نيز مر هر جزوى را از او عظمى روا نباشد كز آن خردتر عظمى روا باشد كه باشد ، چه « 3 » اگر مر جزو هيولى را جزو باشد ، او خود جسم مركّب باشد ، نه هيولى مبسوط باشد و هيولى كه مر جسم را مادّت است مبسوط است . پس گفته است اندر قول اندر هيولى كه تركيب اجسام از آن اجزاى نامتجزّى است و گشاده شدن تركيب اجسام عالم سوى آن جزو باشد به آخر كار عالم و هيولى مطلق آن است . )

( و گفته است : و « 4 » قديم است ، از بهر آنكه روا نيست كه چيزى قائم به ذات چيز كه جسم است باشد و « 5 » از چيزى موجود شود كه عقل مر اين سخن را نپذيرد .

و گفته است : از آن جزوهاى هيولى آنچه سخت فراز آمده است از او ، جوهر زمين آمده است و آنچه گشاده‌تر فراز آمده است از او ، جوهر آب آمده است و آنچه از او نيز گشاده‌تر فراز آمده است ، جوهر هوا آمده است و آنچه از جوهر هوا گشاده‌تر فراز آمده است ، جوهر آتش آمده است . و گفته است كه « 6 » از آب آنچه فرازهم‌تر آيد از آنكه هست ، زمين گردد و از او آنچه گشاده‌تر از آن شود كه جوهر اوست ، هوا گردد و از جوهر هوا آنچه فرازهم‌تر از آن شود كه هست ، آب گردد و آنچه گشاده‌تر از آن شود كه هست ، آتش گردد . آن‌گاه بدين سبب است كه چو مر آهن را به سنگ برزنند ، آتش پديد آيد ، از بهر آنكه هوا كه « 7 » به ميان سنگ و آهن اندر است همى « 8 »

( 1 ) . BA : الجاهلون . ( 2 ) . B : و . ( 3 ) . C : كه . ( 4 ) . B : - و . ( 5 ) . CB : نه . / تصحيح قياسى / ( 6 ) . B : - كه . ( 7 ) . B : - كه . ( 8 ) . B : - است .