زاد المسافر ( فارسى ) — الصفحة ٤٤١

[ فصل ]

امّا تأويل اين قول كه همىگويد كه چو همه را به دوزخ آورده باشيم ، آن‌گاه مر پرهيزگاران را برهانيم و ستمكاران را اندر دوزخ دست « 1 » بازداريم ، آن است كه گوييم : اين عالم به كليّت خويش با جملگى خلق اندر ميان آتش است - اعنى آتش اثير - و افلاك همه طعام‌ها و شراب‌هاى عالم با آتش آميخته است . نبينى كه اگر قوّت آتش از آب بيرون شود ، آب همى سنگ گردد « 2 » به يخ بستن ؟ پس پيداست كه خلق ( همى « 3 » ) آتش خورند اندر طعام‌ها و شراب‌ها . و حال دوزخيان هم اين است ، با آنكه دوزخ حقيقى - نه تأويلى - ثابت است بدان عالم . آن‌گاه گوييم : همه ( مردم ) اندر اين عالم‌اند و همه به آغاز كار خويش مر عالم علوى را همچنين فراخ و دراز ( و ) بر چيزها تصوّر كنند - از درختان و ميوه‌ها و جز آن - و گويند :

آنجا خوردنىها و مباشرت‌ها و جز آن است ، پس مر آن عالم را همى تصوّر كنند كه نيز اندر ميان آتش است و آنجا طعام‌ها و شراب‌هاست با آتش آميخته . و هر كه چنين تصوّر كند ، به حقيقت نرسيده باشد وز دوزخ نرسته باشد . و هر كه آن عالم را به حق تصوّر كند و بداند كه ( آن ) نفس مجرّد است كه بازگشت نفوس بدان است از اين عالم و تصوّر كردن مر ديگر عالمى « 4 » را همچنين « 5 » ، رسته باشد و آن پرهيزگاران باشند « 6 » . و ستمكاران كه از فرمان علما روى بگردانيدند « 7 » اندر تصوّر كردن مر آن عالم را ، همچنين در اين عالم بمانند و به تصوّر عالم علوى نرسند و چنان باشد كه اندر اين عالم مانده باشند . و چو گمان برند كه آن عالم همچنين اندر ميان آتش است ، اندر ميان ميان دوزخ باشند و دوزخ را گزيده باشند و آن را همىجويند . و اين تأويلى روشن است مر اين آيت را .

و چو درست كرديم كه مردم است آنكه ( همى ) بر عالم سفلى و علوى پادشاه شود و اين آن مرتبت است كه به عقل از خداى تعالى مخصوص است - از

( 1 ) . B : زشت ؛ C : را دست به دوزخ . ( 2 ) . A : شود . ( 3 ) . C : - همى . ( 4 ) . CB : عالم . ( 5 ) . C : به حق . ( 6 ) . C : و از پرهيزگاران باشد . ( 7 ) . CB : بگردانند .