زاد المسافر ( فارسى ) — الصفحة ٤٢١

[ فصل ]

مر خردمند « 1 » را بر آنكه اين معنىها را اندر اين موجودات فرودين از بهر اين موجود برين نهاده بودند كه مردم است . و پادشاهى يافتن مردم از آفرينش بر اين موجودات فرودين و دست يافتن او بر بيرون آوردن آنچه اندر طبايع پنهان بود از جواهر و جز آن ، بر درستى اين قول دليل است . پس گوييم كه اين همه « 2 » معنىها كه مردم بر آن مسلّط شد ، از مردم به ثواب خويش رسيدند . از بهر آنكه همه موجودات عالمى « 3 » اجسام است به صورت‌ها « 4 » و رنگ‌هاى روحانى آراسته ، و معنىهاى فاعله از خير و شرّ و نفع و ضرّ همه اندر صورت‌هاى روحانى است كه حامل آن جسم است ، و متصوّر آن صورت‌ها و شناسندهء آن فعل كه اندر آن است مردم است ، و چيزى كز خداوند خويش بدان كس « 5 » رسد كه خداوندش مر او را از بهر او ساخته باشد ، از آن سزاوارتر مر آن چيزها را جاى نباشد . و چو اين معنىها كه اندر چيزهاى عالمى آمده بود ، به مردم رسيد از راه تسليط آفريدگار مر مردم را بر اين چيزها ، ظاهر شد كه اين معنىها به جملگى ( به ) سزاوارتر جاى « 6 » رسيد .

و مر اين قول را جز به جهل و بلاهت كسى منكر نشود .

پس گوييم كه چو به دلالت اين موجودات كه ياد كرديم و پادشاهى ايشان بر يكديگر ، آفريدگار عالم و دهندهء اين مراتب مر اين مرتّبات را موجود است ، و درست كرديم پيش از اين وز اين ترتيب نيز ظاهر است كه طاعت او - سبحانه - بر اين موجود كه بر همه موجودات مسلّط است و آن مردم است واجب است ، لازم آيد كز اين موجود بعضى مر او ( را ) طاعت دارد و بعضى ندارد ، چنان كه از طبايع بعضى مر روح [ نما را ] طاعت داشت و بعضى نداشت و چنان كه از نبات بعضى مر روح حسّى را طاعت داشت و بعضى نداشت وز حيوان بعضى [ مر مردم را ] طاعت داشت و بعضى نداشت . و واجب آيد كه مطيع از مردم مر صانع خويش را ،

( 1 ) . CB : خرد . ( 2 ) . A : هر سه . ( 3 ) . CB : عالم . ( 4 ) . A : صورت‌هاى . ( 5 ) . CB : كسى . ( 6 ) . C : جايى .