زاد المسافر ( فارسى ) — الصفحة ٣٥٥

قول بيست و پنجم اندر آنكه مردم از كجا آمد و كجا همىشود

چيزى ( را ) كه ثابت « 1 » كند جز به جايى اشارت كند كه فعل آن چيز ثابت را از آنجا پديد كند و بداند « 2 » .

و جاى اندر عظم جسم باشد . و اين صورت « 3 » بدان همى لازم آيد كه سخن جز مر جسم را صفت نشايد كردن و چو جز « 4 » جسم را صفت بايد كردن ، آن صفت جز طريق سلب صفات جسم نشايد كردن . چنان كه گوييم كه آنچه جسم نيست ، مر او را عظم و مساحت نيست و آنچه مر او را عظم و مساحت نيست ، مر او را حركت مكانى نيست ، بل ( كه ) حركت او ذاتى و جوهرى است چنان كه حركت جسم عرضى است با آنكه اندر جسم جز جسم نباشد ، چنان كه آب كه او جسم است اندر سبو و خم باشد ( كه ) ايشان جسم‌هاى مجوّف‌اند و سطح اندرونى سبو و خم مكان‌هاى آب يا هوا يا جز آن‌اند . و چو نفس جسم نيست ، اندر مكان نيست و چو اندر جسم « 5 » مكان است « 6 » ، نامتمكّن اندر او نباشد البتّه ، چنان كه متمكّن اندر مكان باشد ناچاره . « 7 »

( آنگاه ) گوييم كه جمع بودن اجزاى اين جسم كلّى اندر اين شكل كرى ، به پيوستگى ( نفس كلّى است ) به دو . ( و ) پراكنده شدن اجزاى اين جسم جزوى - كه جسد مردم است - پس از جدا شدن نفس جزوى از او ، گواست بر درستى اين قول ، اعنى كه چو به جدايى نفس جزوى از اين جسم جزوى كه جسد است اجتماع اجزاى او همى به افتراق بدل شود ، مر جسم كلّى را به جدا شدن نفس كلّى از او هم اين حال لازم آيد . و چو معلوم كرديم كه اگر عنايت نفس كلّى از عالم جسم منقطع شود ، اين اجتماع كه مر جسم راست به افتراق بدل شود ، و مر اين

( 1 ) . B : كنايت ( كه ثابت ) . ( 2 ) . CB : ثابت را بيند كه از آنجا پديد آيد . ( 3 ) . B : - صورت . ( 4 ) . A : + مر . ( 5 ) . C : جسم اندر . ( 6 ) . B : و چو اندر مكان نيست . ( 7 ) . CB : ناچار .