زاد المسافر ( فارسى ) — الصفحة ٢٤٨

قول نوزدهم اندر علّت بودش عالم جسم

است نه بيش و ( نه « 1 » ) كم . البتّه مر آن را تصوّر نتوانست كردن وز علم هندسه نوميد شد ، چو بر شكل مطّلع نشد البتّه .

و چو اين حال معلوم شد ، دانستيم كه مر نفس را اندر اين عالم بدان آورده‌اند تا آنچه مر او را نيست و آن علم است به فنون خويش و او پذيرندهء آن است ، به دو برسد . و بدين شرح ظاهر شد كه علّت بودش عالم رسيدن نفس است به علم ، و ديگر از عالم هيچ حاصلى نيست البتّه . و چو مردم از آموختن علم لذّتى جسمى نيافت ، بل كز بسيارى لذّت جسمانى بازماند بدانچه لذّت نفسانى قوىتر است « 2 » ، لازم آيد كه مردم به تمامى اين لذّت به عالم خويش رسد بدان وقت كز كثافت « 3 » و تيرگى جسد جدا شود .

و آن گروه كه گفتند : عالم هرگز برنخيزد ، و « 4 » با ما اندر آن كه علّت عالم رسيدن نفس مردم است به لذّت باقى - سپس « 5 » از آنكه اندر اين عالم علم حاصل كرده باشد و عمل به علم گزارده باشد « 6 » - موافق بودند ، و ما را كه گفتيم : عالم به آخر برخيزد ، مخالف شدند « 7 » ، حجّت آن آوردند بر دوام بقاى عالم كه گفتند : نفس جوهرى نامتناهى است و رسانيدن مر او را به لذّات باقى از بارى - سبحانه - بر او رحمت است و رحمت بارى [ نيز نامتناهى است ، ] پس روا نيست كه عالم برخيزد ، از بهر آنكه جوهر نامتناهى سپرى نشود و چو سپرى نشود روا نباشد كز رحمت نامتناهى كه خداوندش ارحم الرّاحمين است ، چيزى بهره [ يابد ] و چيزى بىبهره بماند .

و ما كه همىگوييم : به آخر عالم جسمى برخيزد ، حجّت آن داريم كه همىگوييم : بارى - سبحانه - به قدرت تمام خويش جوهرى ابداع كرده است تمام و آن

( 1 ) . B : - نه . ( 2 ) . CB : بود . ( 3 ) . A : كثايف . ( 4 ) . CB : - و . ( 5 ) . CB : پس . ( 6 ) . CB : - باشد . ( 7 ) . CB : + و .