زاد المسافر ( فارسى ) — الصفحة ١٧٣

قول شانزدهم اندر مبدع حق - سبحانه - و مبدع

كه نفس است ، وجود فعل نفس نيز به وجود اين فعل‌پذير است و اگر مر نفس را فعل نباشد او نفس نباشد و وجودش نباشد ، چنان كه پيش از اين بيان كرديم . ( پس درست كرديم ) كه اين دو چيز علّت و معلولند و از يكديگر جدا نشوند البتّه .

آن‌گاه گوييم كه اندر اين موضوع كلّى كه عالم است آثار حكمت است . و فعل جز حكمت است ، از بهر آنكه فعل بىحكمت بسيار است ، و شرف فعل به حكمت است . پس واجب آيد از اين ترتيب كه شرف خداوند فعل به خداوند حكمت باشد . و مر فعل را كه او شرف‌پذير است خداوندى يافتيم و آن نفس است . پس لازم آيد كه مر اين شرف را كه او حكمت است نيز خداوندى باشد و ما مر آن خداوند حكمت را عقل گوييم . پس پيدا شد كه شرف نفس به عقل است . و آن چيز كه شرف او به چيزى ديگر باشد ، آن چيز تمام كنندهء او باشد و آنچه او « 1 » مر چيزى ديگر را تمام‌كننده باشد ، او علّت آن چيز باشد . و چو عقل تمام كنندهء نفس است ، پيدا آمد كه عقل علّت نفس است . و نفس معلول عقل است بدانچه از او شرف‌پذير است و به دو تمام شونده است ، هم چنان كه جسم كه او معلول نفس است [ از او ] شرف پذيرنده و تمام شونده است .

و گواهى « 2 » بر جوهريّت عقل و تمامى و شرف او بر تمام كردن او مر نفس را ، از آفرينش خواهيم بدانچه گوييم : هر تمامى را بر ناقص شرف « 3 » است و تمام شدن ناقص نباشد جز به تمامى ديگر - يعنى آن ديگر جز ذات ناقص باشد - و شرف نفس مردم بر هرچه موجود است اندر عالم ظاهر است ، پس او تمام‌تر از ديگر چيزهاى عالم است . و شرف نفس مردم بر ديگر چيزها بدان « 4 » است كه ( او ) مر عقل را پذيرنده است ، پس اگر درست است كه آنچه مر عقل را پذيرنده است تمام‌تر از ديگر چيزهاست و جوهر است ، پس عقل كه او مر تمام‌ترى « 5 » را از ياران

( 1 ) . CB : - او . ( 2 ) . C : گواه . ( 3 ) . A : شرفى . ( 4 ) . CB : آن . ( 5 ) . C : تمام‌ترين .