زاد المسافر ( فارسى ) — الصفحة ١٦٤

قول پانزدهم اندر صانع عالم جسم كه چيست

فاعل بازپسين را كه آن اندر تخم نبات است بدان است كه مر آن صورت را كه او بر آن است بپذيرد و بدان صورت شود . و ديگر طبايع كه برتر از خاك‌اند و مر ايشان را از فعل نصيب است ، يارىدهنده‌اند مر اين فاعل نباتى را و به طاعت خويش آورنده‌اند « 1 » مر آن منفعل بازپسين را . و همين است حال اندر طاعت نبات مر حيوان را كه نبات به صورت حيوان شود چو مر او را مطيع شود ، و فعل او از او بشود و به فعل حيوان رسد . و چو اين ترتيب شناخته شد ، گوييم كه طاعت مردم صانع عالم را به خاص فعل‌هاى او بايد « 2 » . و مردم را دو قوّت است كه او بدان از ديگر حيوان جداست : يكى علم ، و ديگر عمل بدان . پس بايد كه مردم به علم و عمل مر صانع خويش را طاعت دارد تا به صورت صانع خويش شود و چو از اين كالبد جدا شود ، فعل او فعل صانع عالم باشد ، هم چنان كه چو نفس نمايى مر كالبد خويش را دست بازداشت ، فعل او فعل حيوان شد . ]

[ و هر كه اندر اين عالم به چشم بصيرت بنگرد ، بيند كه اين عالم عملى است به علم كرده و بشناسد كه نفس كلّى بدين صنع مر مبدع حق را همى عبادت كند . و چو علّت عمل نياز است و بىنيازى مر نيازمند را از كار كردن به علم حاصل آيد ، ظاهر است كه عمل ميانجى است ميان نيازمندى و بىنيازى ، و هر نيازمندى كه دست به كار اندر زند به بىنيازى رسد . پس پيدا شد كه صانع عالم از اين صنع كه همىكند بىنيازى را همىجويد . و چو از اين عالم برتر از مردم چيزى همى حاصل نيايد ، اين حال دليل است بر آنكه بىنيازى نفس كلّى اندر حاصل كردن مردم است ، آن مردم از مردم « 3 » كه مر او را با عمل و علم طاعت دارد . و « 4 » بدين سبب بود كه مردم را به طاعت خويش خواند ، چنان كه گفت : يا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ « 5 » . ]

[ و نيز دليل بر آنكه مردم نزديك‌تر چيزى است به صانع عالم ، آن است كه صنعت‌هاى او بر مقتضاى عقل است و آثار حكمت اندر صنعت‌هاى او پيداست ، هم چنان كه اندر صنعت صانع عالم پيداست . و چو شرف صنع به حكمت است و

( 1 ) . B : آوردن ؛ C : آوردند . / تصحيح قياسى / ( 2 ) . B : يابد . ( 3 ) . B : - از مردم . ( 4 ) . B : - و . ( 5 ) . البقرة ( 2 ) : 21 .