زاد المسافر ( فارسى ) — الصفحة ١٠١

قول دهم اندر زمان

گردنده است جسم است و زمان آن است كه « 1 » ) اندر او جسم از حالى به حالى ديگر « 2 » شود ، چنان كه از روشنايى به تاريكى رسد و مر آن مدّت را روز گويند ، يا از تاريكى به روشنايى رسد و مر آن مدّت را شب گويند ، يا جسم نبات و حيوان از خردى بزرگ شود ( و « 3 » ) مر آن مدّت را عمر گويند و جز آن . و چو مر هر حال گردنده‌يى را گشتن حال او اندر زمان است و حال او جز به زمان گردنده نيست و آنچه حال او گردنده است جسم است و گشتن حال جسم حركت است ، پيدا آمد كه زمان جز حركت ( جسم ) چيزى نيست و نيز پيدا آمد كه آنچه او نه جسم است ، حال او گردنده نيست . و آنچه حال او گردنده نيست ، زمان بر او گذرنده نيست ، چه اگر زمان بر او گذرنده بودى حال او نيز بگشتى ، چنان كه حال جسم گشت كه زمان بر او گذرنده بود .

و چو گشتن حال چيزى مر گذشتن زمان را بر او واجب‌آرنده باشد و ناگشتن حال چيز مر گذشتن زمان را بر او از او نفىكننده باشد ، پس پيدا آمد كه آنچه حال او گردنده نيست ، مر او را زمان نيست و چو حال گردنده جسم است ، حال ناگردنده نه جسم است . نبينى كه همهء عقلا بدانچه « 4 » متّفق‌اند بر آنكه « 5 » خداى جسم نيست ( متّفق‌اند بر آنكه ) او - سبحانه - از زمان برتر است ؟ و چو مر هر چيز بودشى را آغازى و انجامى است ، آغاز كون او نيز راه اوست كه او اندر آن راه سوى فساد رونده است . و مر آن چيز باشيده « 6 » را اندر اين راه دراز حال‌هاى گردنده است « 7 » پس يكديگر تا چنان همىنمايدش كه چيزى بر او همىبگذرد . و آن چيز نه جوهر است - چنان كه اين گروه گفتند - بلكه آن گشتن احوال جسم اوست « 8 » به ديگرگونه شدن‌هاى گوناگون . و چو بوده شدهء از اجسام سوى نابوده شدن رونده

( 1 ) . B : - آنچه حال او . . . است كه . ( 2 ) . BA : از حالى دگر به حالى . ( 3 ) . CBA : - و . / تصحيح قياسى / ( 4 ) . A : بدان . ( 5 ) . A : كه ( بر آنكه ) . ( 6 ) . CB : باشنده . ( 7 ) . CB : + از . ( 8 ) . A : است .