زبدة الحقايق ( فارسى ) — الصفحة ١٣٦

( ب : توضيحات ضرورى در مورد قسمت‌هايى از متن )

( 14 - ص 77 س 17 ) هر نقش . . .

اين ابيات منسوب به بابا افضل است و معناى آن در زمينه بيان وحدت است كه بيشتر عرفا با استفاده از همين تشبيه در اين مورد سخن گفته‌اند :

كيست آدم ؟ عكس نورى لم يزال * چيست عالم ؟ موج بحر لا يزال

عكس را كى باشد از نور انقطاع * موج را چون باشد از بحر انفصال

عين نور و بحر دان اين عكس و موج * چون دويى اينجا محال آمد محال « 1 »

همچنين عطار در غزلى از همين تشبيه استفاده نموده است كه ملخصى از آن چنين است :

آن را كه ز وصل او نشان بود * در گم‌شدگيش جاودان بود

بحرى كه اگرچه موج‌ها زد * اما همه عمر همچنان بود

آنجا كه خيال لهو و لعب است * بازى خيال در ميان بود

چون هست حقيقت همه بحر * پس قطره و بحر هم عنان بود

هر دم بنمود صد جهان ، ليك * نتوان گفتن كه صد جهان بود

زيراكه شد آمدى كه افتاد * پندار خيال يا گمان بود

گر بود نمود فرع غيرى * لا غيرى اصل در ميان بود

( 15 - ص 81 س آخر ) نطفه چون در رحم . . .

اين قسمت مستفاد از آيات 14 از سوره مؤمنون و 5 از سورهء حج و حديث نبوى است .

آيهء 14 سورهء مؤمنون « ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظاماً فَكَسَوْنَا الْعِظامَ لَحْماً ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ فَتَبارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِينَ »

مولوى در تفسير آيهء فوق در مثنوى فصلى به شرح زير آورده است :

اى شده مغرور در كبر و منى * در فن و عجب و تكبر صد منى

گر بدانى از كجائى آمده * اصل حجت از چه ناثابت شده

از بروت خويش اين باد منى * با خود آيى و روان بيرون كنى

( 1 ) . نقد النصوص ، ص 80 .