الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ٩٦

فصلى [ در أسباب اختلاف ] :

الْمُرْسَلِينَ - و البته كه ما از أمم و پيغمبران پرسش مىكنيم « 1 » ، با اينكه در جاى ديگر فرموده : ( فَيَوْمَئِذٍ لا يُسْئَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَ لا جَانٌّ - پس در آن روز از گناه جن و انس سؤال نشود « 2 » ، حليمى گويد : آيهء اوّلى بر سؤال از توحيد و تصديق پيغمبران حمل مىشود ، و آيهء دوّم بر فروع و شرايع دين كه لازمهء اقرار به پيغمبران است .

و ديگرى آنها را بر جاهاى مختلف حمل كرده است ، چون در قيامت ايستگاه‌هاى بسيار است ، كه در يك‌جا پرسش مىشوند ، و در جاى ديگر از آنها چيزى سؤال نمىگردد . و بقولى : منظور سؤال توبيخ و نكوهش است ، و آنجا كه نفى شده مقصود پرسش از عذر و دليل آنها مىباشد .

و مانند فرمودهء خداوند : ( اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ - حقّ تقواى خداوند را بجاى آوريد « 3 » ، با اينكه در جاى ديگر فرموده : ( فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ - پس تقواى خدا را تا مىتوانيد پيشه كنيد « 4 » ، شيخ ابو الحسن شاذلى آيهء نخستين را بر توحيد حمل كرده به دليل اينكه پس از آن آمده : ( وَ لا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ - و جز در حال مسلمانى نميريد « 3 » ، و آيهء دوّم را مربوط به أعمال دانسته است . و بقولى : آيهء دوم ناسخ اوّلى مىباشد .

و مانند فرمودهء خداوند : ( فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَواحِدَةً - پس اگر بترسيد از اينكه عدالت نكنيد پس يك زن اختيار نماييد « 6 » ، با اينكه جاى ديگر فرمايد :

( وَ لَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّساءِ وَ لَوْ حَرَصْتُمْ - و نخواهيد توانست بين زنان عدالت كنيد هر چند به شدت بر اين كار حرص ورزيد « 7 » ، كه اوّلى امكان عدالت را مىرساند و دوّمى آن را نفى مىكند .

و جوابش اين است كه آيهء أوّل دربارهء اداى حقوق است ، و دوّمى در مورد تمايل قلبى و علاقه به زنان است كه در اختيار انسان نيست .

و مانند فرمودهء خداوند : ( إِنَّ اللَّهَ لا يَأْمُرُ بِالْفَحْشاءِ - براستى كه خداوند به - كارهاى ناشايست أمر نمىكند « 8 » ، و در جاى ديگر فرموده : ( أَمَرْنا مُتْرَفِيها فَفَسَقُوا فِيها - أمر كنيم كه متنعّمان ايشان در آن ديار فسق كنند و فساد پيشه سازند « 9 » كه اوّلى در مورد أمر تشريعى است ، و دوّمى در أمر تكوينى به معنى قضا و قدر .

( 1 ) . اعراف ، 6 ( 2 ) . رحمن ، 39 ( 3 ) . آل عمران ، 102 ( 4 ) . تغابن ، 16 ( 6 ) . نساء ، 3 ( 7 ) . نساء ، 129 ( 8 ) . اعراف ، 28 ( 9 ) . اسراء ، 16