الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ٩١

نوع چهل و هشتم در مشكل قرآن و موهم اختلاف و تناقض در آن

آفرينش زمين به دو روز .

و اينكه در جاى ديگر فرموده : ( وَ الْأَرْضَ بَعْدَ ذلِكَ دَحاها ) « 1 » ، منظور آن است كه در زمين كوه و نهر و درخت و درياها را قرار داد .

و امّا فرمودهء خداوند : ( كانَ اللَّهُ ) پس خداوند پيوسته بوده و هميشه خواهد بود ، و نيز او همچنان عزيز حكيم عليم قدير است و هميشه چنين خواهد بود .

پس آنچه به نظر تو اختلاف آمد ، شبيه همين أمور است كه برايت گفتم ، و خداوند چيزى نازل نكرده مگر اينكه آنچه مرادش بوده درست آورده ولى بيشتر مردم نمىدانند .

تمام اين خبر را حاكم در مستدرك آورده و صحيح دانسته است و اصل آن در صحيح هست . ابن حجر در شرح آن گفته : « حاصل آنچه در اين خبر هست سؤال از چهار موضع قرآن است :

اوّل : نفى و اثبات سؤال روز قيامت .

دوم : كتمان نمودن مشركين حال خود را و افشاى آن .

سوم : خلقت زمين و آسمان كداميك پيشتر بوده است .

چهارم : آوردن حرف « كان » كه بر گذشته دلالت مىكند در حالى كه صفت لازم و هميشگى است .

و خلاصهء جواب ابن عباس از سؤال اوّل اينكه : نفى سؤال از يكديگر پيش از دميدن دومين بار در صور است ، و اثبات آن پس از آن مىباشد .

و جواب از سؤال دوم اينكه : مشركين با زبانشان شرك خود را مخفى مىكنند پس دست و پايشان سخن مىگويد .

و جواب از سؤال سوم اينكه : خداوند خلقت زمين را در دو روز به اتمام رسانيد بدون اينكه آن را بگستراند ، سپس آسمانها را آفريد و در دو روز آنها را ساخت ، سپس زمين را گسترانيد و در آن كوهها و غير اينها را در روز قرار داد ، و بالاخره در چهار روز زمين را ساخت .

و جواب از سؤال چهارم اينكه : « كان » هر چند كه براى ماضى است ، ولى مستلزم قطع شدن مدت و منقضى شدن صفت آن نمىباشد ، بلكه منظور آن است كه

( 1 ) . نازعات ، 30