الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ٨١

فوايد پراكنده :

شديد ، و اين ناسخ ( عليكم أنفسكم ) مىباشد .

و سعيدى گفته : هيچ منسوخى بيش از فرمودهء خداى تعالى : ( قُلْ ما كُنْتُ بِدْعاً مِنَ الرُّسُلِ . . . ) « 1 » باقى نمانده است ، كه شانزده سال ماند تا اينكه اوّل سورة الفتح در سال صلح حديبيه نسخ شد .

و هبة اللّه بن سلامة الضرير دربارهء فرمودهء خداى تعالى : ( وَ يُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلى حُبِّهِ . . . ) « 2 » گفته بود : از اين جمله كلمهء ( و أسيرا ) نسخ شده است ، و منظور أسير مشركين مىباشد ، پس چون كتاب بر او خوانده مىشد دخترش مىشنيد ، وقتى به اينجا رسيد دخترش گفت : اى پدر خطا كردى ، گفت : چطور ! جواب داد : مسلمانان اجماع دارند كه أسير غذا داده مىشود و نمىگذارند از گرسنگى بميرد ، پس گفت : راست مىگويى .

و شيذله در البرهان گفته : نسخ ناسخ جايز است كه ناسخ منسوخ گردد ، مانند فرمودهء خداى تعالى : ( لَكُمْ دِينُكُمْ وَ لِيَ دِينِ ) « 3 » ، آن را فرمودهء خداى تعالى : ( فَاقْتُلُوا - الْمُشْرِكِينَ ) « 4 » نسخ كرد ، و سپس اين آيه با فرمودهء خداى تعالى : ( حَتَّى يُعْطُوا - الْجِزْيَةَ ) « 5 » نسخ گرديد . چنين گفته ، ولى از دو جهت در آن نظر است :

وجه اول : قبلا اشاره شد .

وجه دوم : فرمودهء خداى تعالى : ( حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ ) « 6 » مخصّص آيه است نه ناسخ آن ، البته مىتوان مثال ديگرى براى آن آورد : آخر سورة المزمّل كه ناسخ اوّل سوره است و منسوخ به وجوب نمازها .

و فرمودهء خداوند : ( انْفِرُوا خِفافاً وَ ثِقالًا ) « 7 » كه ناسخ آيات دست برداشتن از كفار ، و منسوخ به آيات عذر مىباشد .

و ابو عبيد از حسن و ابو ميسره آورده كه گفتند : در سورة المائدة منسوخى نيست . ولى اشكال مىشود به آنچه در مستدرك از ابن عبّاس آمده كه فرمودهء خداوند : ( فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ ) « 8 » منسوخ است به فرمودهء خداوند : ( وَ أَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ ) « 9 » .

و ابو عبيد و ديگران از ابن عبّاس آورده‌اند كه گفت : اولين چيزى كه از قرآن نسخ شد آيهء قبله و سپس آيهء روزهء نخستين بوده است .

( 1 ) . احقاف ، 9 ( 2 ) . انسان ، 8 ( 3 ) . كافرون ، 6 ( 4 ) . توبة ، 5 ( 5 ) . توبة ، 29 ( 6 ) . توبة ، 29 ( 7 ) . توبة ، 41 ( 8 ) . مائدة ، 42 ( 9 ) . مائدة ، 49