الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ٧٨

نوع چهل و هفتم در ناسخ و منسوخ قرآن

است .

و از سورة الممتحنه :

فرمودهء خداى تعالى : ( فَآتُوا الَّذِينَ ذَهَبَتْ أَزْواجُهُمْ مِثْلَ ما أَنْفَقُوا ) « 1 » ، بقولى : به آيهء شمشير نسخ شده ، و بقولى : به آيهء غنيمت ، و بقولى : محكم است .

و از سورة المزّمل :

فرمودهء خداوند : ( قُمِ اللَّيْلَ إِلَّا قَلِيلًا ) « 2 » ، گويند : به آخر سوره نسخ شده ، سپس آخر هم به نمازهاى پنجگانه نسخ گرديده است .

اينها بيست و يك آيهء نسخ شده است - با اختلافى كه در بعضى از آنها هست - و صحيح نيست دربارهء غير اينها ادّعاى نسخ گردد ، و صحيح‌ترين أقوال در مورد آيهء استيذان و قسمت محكم بودن است ، پس نوزده آيه مىشود ، فرمودهء خداى تعالى : ( فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ ) « 3 » بنا به رأى ابن عباس به فرمودهء خداوند :

( فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ . . . ) « 4 » منسوخ است ، پس روىهم‌رفته بيست آيه مىشود . « 5 » « 6 » و آنها را در ضمن چند بيت به نظم آورده‌ام :

1 - قد أكثر النّاس في المنسوخ من عدد * و أدخلوا فيه آيا ليس تنحصر

2 - و هاك تحرير آى لا مزيد لها * عشرين حرّرها الحذّاق و الكبر

3 - آى التّوجّه حيث المرء كان و أن * يوصى لاهليه عند الموت محتضر

4 - و حرمة الاكل بعد النّوم من رفث * و فدية لمطيق الصّوم مشتهر

5 - و حقّ تقواه فيما صحّ من أثر * و في الحرام قتال للاولى كفروا

6 - و الاعتداد بحول مع وصيّتها * و أن يدان حديث النّفس و الفكر

7 - و الحلف و الحبس للزّانى و حبس أولى * كفروا شهادتهم و الصّبر و النّفر

8 - و منع عقد لزان أو لزانية * و ما على المصطفى في العقد محتظر

9 - و دفع مهر لمن جاءت و آية نج * واه كذاك قيام اللّيل مستطر

( 1 ) . ممتحنة ، 11 . ( 2 ) . مزمل ، 2 . ( 3 ) . نور ، 58 . ( 4 ) . نساء ، 8 . ( 5 ) . بقرة ، 115 . ( 6 ) . بقرة ، 149 .