الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ٧٤

نوع چهل و هفتم در ناسخ و منسوخ قرآن

اين صلاحيت دارد كه به زكات و انفاق بر خانواده و انفاق در امور مستحب مانند دستگيرى و ميهمانى باشد ، و در آيهء مزبور هيچ دلالتى بر اين نيست كه انفاق واجبى غير از زكات بوده است ، و آيهء دوم را مىتوان بر زكات حمل كرد كه به آن نيز تفسير شده است .

و همچنين فرمودهء خداوند : ( أَ لَيْسَ اللَّهُ بِأَحْكَمِ الْحاكِمِينَ ) « 1 » ، گفته‌اند : اين آيه با آيهء شمشير نسخ گرديده ، و حال آنكه چنين نيست ، زيرا كه خداى تعالى تا أبد أحكم - الحاكمين است ، و اين سخن نسخ بردار نيست ، هر چند كه در معنى آيه أمر به واگذارى كار به خداوند و ترك انتقام هست .

و فرمودهء خداوند : ( وَ قُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً ) « 2 » بعضى آن را نسخ شده به آيهء شمشير شمرده‌اند ، ولى ابن الحصّار اين گفته را غلط دانسته به اينكه آيهء مزبور حكايت از پيمانى است كه بر بنى اسرائيل گرفته شده ، پس اين خبر است و نسخ در آن راه ندارد . بقيه را هم بر اينها قياس كن .

و قسمى ديگر هست كه از مخصوص است نه از منسوخ ، كه ابن العربى به تحرير آن اهتمام ورزيده و به خوبى اين كار را انجام داده است ، مانند فرمودهء خداى - تعالى : ( إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِي خُسْرٍ * إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا ) « 3 » ، ( وَ الشُّعَراءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغاوُونَ ) « 4 » ، ( إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا . . . ) « 5 » ، ( فَاعْفُوا وَ اصْفَحُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ ) « 6 » و آيات ديگرى كه با استثنا يا غايت تخصيص خورده است ، و كسانى به غلط آنها را در بخش منسوخ داخل كرده‌اند .

و از اين گونه است فرمودهء خداى تعالى : ( وَ لا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ ) « 7 » گويند كه به اين آيه نسخ گرديده : ( وَ الْمُحْصَناتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ ) « 8 » و حال آنكه تخصيص خورده است .

و قسمتى ديگر آنچه در جاهليت يا شرايع پيش از ما بوده ، يا در اوّل اسلام قرار داشته ولى قرآن بر آن نازل نشده را برمىدارد ، مانند : تحريم ازدواج با زن پدر ، و تشريع قصاص و ديه ، و منحصر نمودن طلاق در سه بار ، و اين گونه را در قسم ناسخ قرار دادن نزديك به واقع است ، ولى داخل نكردن آن به واقع نزديكتر است ، و اين

( 1 ) . تين ، 8 ( 2 ) . بقرة ، 83 ( 3 ) . عصر ، 2 و 3 ( 4 ) . شعراء ، 224 ( 5 ) . شعراء ، 227 ( 6 ) . بقرة ، 109 ( 7 ) . بقرة ، 221 ( 8 ) . مائدة ، 5