الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ٧٠

نوع چهل و هفتم در ناسخ و منسوخ قرآن

مكّى گفته : اين وجه در قرآن درست نيست ، و بر نحّاس اشكال گرفته كه اين را جايز دانسته ، به اين دليل كه ناسخ آن را نمىشود به منسوخ تعبير نمود ، بلكه لفظ ديگرى بايد به كار برد .

و سعيدى گفته : شاهد نظريهء نحّاس فرمودهء خداى تعالى است : ( إِنَّا كُنَّا نَسْتَنْسِخُ ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ ) « 1 » ، و نيز : ( وَ إِنَّهُ فِي أُمِّ الْكِتابِ لَدَيْنا لَعَلِيٌّ حَكِيمٌ ) « 2 » .

و پرواضح است كه تمام آنچه از وحى بتدريج نازل شد همه‌اش در ام‌الكتاب يعنى لوح محفوظ مىباشد ، همچنان‌كه خداى تعالى فرموده : ( فِي كِتابٍ مَكْنُونٍ * لا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ ) « 3 » .

مسألهء دوم : نسخ از امورى است كه خداوند به خاطر حكمتهايى آن را به اين امت اختصاص داده است ، از جملهء حكمتهاى نسخ : آسانى است . و مسلمانان بر جواز نسخ اجماع كرده‌اند ، ولى يهوديان آن را منكر شده‌اند به گمان اينكه بداء است ، مثل كسى كه نظر و رأيى داشته باشد سپس از آن صرف نظر كند ، ولى اين پندار باطل است زيرا كه نسخ بيان اين است كه مدت حكم تا آن موقع بوده ، مانند زنده كردن و ميراندن و برعكس ، و بيمارى پس از سلامتى و برعكس ، و فقر پس از بىنيازى و بالعكس مىباشد ، و اينها بداء نيست همچنين أمر و نهى بداء نيستند .

و علما اختلاف كرده‌اند ، بعضى گفته‌اند : قرآن جز با قرآن نسخ نمىشود ، به دليل فرمودهء خداى تعالى : ( ما نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِها نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْها أَوْ مِثْلِها ) « 4 » ، گفته‌اند : مثل قرآن يا بهتر از قرآن جز خود قرآن نيست .

و بقولى : قرآن با سنّت نسخ مىشود ، زيرا كه آن نيز از نزد خداوند است ، خداى تعالى فرموده : ( وَ ما يَنْطِقُ عَنِ الْهَوى ) « 5 » ، آيهء وصيت - كه خواهد آمد - از اين - گونه دانسته شده .

قول سوم اين است كه : اگر سنّت به أمر الهى از طريق وحى باشد قرآن را نسخ مىنمايد ، ولى اگر از روى اجتهاد باشد نه . اين قول را ابن حبيب نيشابورى در تفسير خود حكايت كرده است .

و شافعى گفته : هرجا كه نسخ قرآن با سنت واقع شده ، با آن سنّت قرآن نيز

( 1 ) . جاثية ، 29 ( 2 ) . زخرف ، 4 ( 3 ) . واقعة ، 78 و 79 ( 4 ) بقرة ، 106 ( 5 ) . نجم ، 3