الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ٥٩

شاخه‌هاى پراكنده‌اى از بحث در رابطه با عموم و خصوص :

اين كلمه نبود شامل آن حضرت مىشود .

چهارم : بنا بر أصحّ أقوال در علم اصول : خطاب با « يا أيّها النّاس » كافر و برده را نيز شامل مىشود به جهت عموم لفظ . و بقولى : كافر را نمىگيرد بنابراين مبنى كه كفّار به فروع شرع مكلّف نيستند ، و برده نيز خارج است ؛ زيرا كه شرعا منافع او به اربابش برمىگردد .

پنجم : در مورد « من » اختلاف است كه آيا مؤنّث را شامل مىشود ؟ بنا به قول أصح : بله ، بر خلاف علماى حنفى ، دليل ما فرمودهء خداى تعالى است : ( وَ مَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى ) « 1 » كه تفسير آن به هر دو جنس مذكر و مؤنّث دليل بر شمول « من » نسبت به هر دو مىباشد ، و فرمودهء خداوند : ( وَ مَنْ يَقْنُتْ مِنْكُنَّ لِلَّهِ ) « 2 » .

و در مورد جمع مذكّر سالم اختلاف شده كه آيا زنان را نيز فرا مىگيرد ؟ أصح آن است كه : نه ، چون در صورتى داخل در مفهوم آن مىشوند كه قرينه‌اى در بين باشد ، و امّا در جمع تكسير بدون خلاف داخل هستند .

ششم : در خطاب به « يا أهل الكتاب » اختلاف شده كه آيا شامل مؤمنين نيز مىشود يا نه ؟ قول أصح آن است كه : نه ، زيرا كه لفظ بر كسانى كه ياد شده‌اند قرار مىگيرد . و بقولى : اگر در معنى مورد خطاب مسلمانان با اهل كتاب شريك باشند ، آنها را نيز شامل مىشود و گرنه ؛ نه .

و در خطاب به « يا أيّها الّذين آمنوا » اختلاف است كه آيا شامل أهل كتاب نيز مىشود ؟ گفته مىشود كه : نه ، بنا بر اينكه آنها به فروع مخاطب نيستند . و بقولى :

بله ؛ كه ابن السمعانى اين قول را اختيار كرده و گفته : و فرمودهء خداوند : « يا أيّها - الّذين آمنوا » خطاب تشريف است نه تخصيص .

( 1 ) . نساء ، 124 ( 2 ) . احزاب ، 31