الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ٥٨

شاخه‌هاى پراكنده‌اى از بحث در رابطه با عموم و خصوص :

و مثال صورتى كه معارض باشد فرمودهء خداى تعالى : ( وَ الَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حافِظُونَ * إِلَّا عَلى أَزْواجِهِمْ أَوْ ما مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ ) « 1 » كه در سياق مدح است و به ظاهر آن جمع بين دو خواهر - با ملك يمين و كنيز بودن دو خواهر - مىتوان نمود ، ولى معارض آن آمده : ( وَ أَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ ) « 2 » كه شامل منع ازدواج با دو خواهر در يك وقت با وجود كنيز بودن آن دو نيز مىشود ، و براى مدح هم نيست ، پس آيهء اول بر غير اين مورد حمل مىشود و اينكه منظور شمول آن به اين مورد نمىباشد .

و مثال آن در ذم : ( وَ الَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ . . . ) « 3 » مىباشد كه در روند ذم است ، و ظاهر آن نسبت به زيور آلات مباح نيز عموميت دارد ، و معارض آن حديثى است كه جابر روايت كرده : « در زيورها زكات نيست » پس اولى را بر غير اين مورد حمل كرده‌اند .

دوم : در مورد خطابى كه مخصوص رسول خدا صلّى اللّه عليه ( و آله ) و سلّم است ؛ مانند : ( يا أيّها النّبى ) ، ( يا أيّها الرّسول ) اختلاف شده كه آيا شامل أمت مىشود ؟ بعضى گفته‌اند : آرى ؛ زيرا كه أمر به الگو عرفا أمر به پيروانش نيز هست ، ولى قول أصح از لحاظ أصول منع شمول آن است ، چون اين تعبيرها به آن حضرت اختصاص دارد .

سوم : در مورد خطاب به « يا أيّها الناس » اختلاف است كه آيا پيغمبر صلّى اللّه - عليه ( و آله ) و سلّم را شامل مىشود يا نه ؟ نظرهاى مختلفى ابراز داشته‌اند :

أصح أقوال - كه اكثر علما هم بر آنند - اينكه : بله ، به جهت عموميت داشتن صيغه نسبت به آن حضرت ؛ ابن أبى حاتم از زهرى آورده كه گفت : هرگاه خداوند بفرمايد : « اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد چنين كنيد » پيغمبر صلّى اللّه عليه ( و آله ) و سلّم از آنهاست .

دومين نظر منفى است ؛ به دليل اينكه شرع براى تبليغ ديگران بر زبان او آمده ، و به جهت ويژگيهايى كه دارد .

و سوم اينكه : اگر با كلمهء « قل - بگو » آمد ، شامل خودش نمىشود ، چون اين كلمه در تبليغ ظهور دارد ، و قرينهء عدم شمول به آن حضرت است ؛ و اگر مقارن با

( 1 ) . مؤمنون ، 5 و 6 ( 2 ) . نساء ، 23 ( 3 ) . توبة ، 24