الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ٥٤

فصلى در بيان أقسام عامّ :

برخورد با أبو سفيان مؤثر بود .

فارسى گفته : و از چيزهايى كه تقويت و تأييد مىكند اينكه منظور از « ناس » يك نفر است ، آنكه خداى تعالى فرموده : ( إِنَّما ذلِكُمُ الشَّيْطانُ ) « 2 » كه اشاره به صورت « ذلكم » به يك فرد معيّن آمده ، و اگر معنى جمع بود مىفرمود : « إنّما أولئكم - الشّيطان » پس اين دلالت آشكارى در لفظ است .

و از همين‌گونه است فرمودهء خداى تعالى : ( أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ ) « 1 » يعنى : رسول خدا صلّى اللّه عليه ( و آله ) و سلّم ، چون تمام صفات پسنديدهء مردم در وجود آن حضرت جمع است .

و از همين قبيل نيز فرمودهء خداوند : ( ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفاضَ النَّاسُ ) ، ابن جرير از طريق ضحّاك از ابن عبّاس آورده كه دربارهء فرمودهء خداوند : ( مِنْ حَيْثُ أَفاضَ النَّاسُ ) گفته : يعنى ابراهيم [ عليه السلام ] .

و از غرائب قرائت سعيد بن جبير است : « من حيث أفاض النّاسى » ، در المحتسب گفته : [ منظور از ناسى ( - فراموش‌كننده ) ] : آدم است ، به جهت فرمودهء خداى تعالى :

( فَنَسِيَ وَ لَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً ) « 3 » .

و از همين‌گونه است فرمودهء خداى تعالى : ( فَنادَتْهُ الْمَلائِكَةُ وَ هُوَ قائِمٌ يُصَلِّي فِي الْمِحْرابِ ) « 4 » كه منظور از ملائكه جبرئيل است ، چنان كه ابن مسعود قرائت كرده .

و امّا عامّى كه تخصيص خورده باشد ، در قرآن مثالهاى بسيار زيادى دارد ، و از منسوخ بيشتر است ، چون هيچ عامّى بدون مخصّص نيست .

و مخصّص عام يا متصل است و يا منفصل . متصل پنج گونه است كه در قرآن آمده :

اوّل : استثنا ، مانند : ( وَ الَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَداءَ فَاجْلِدُوهُمْ ثَمانِينَ جَلْدَةً وَ لا تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهادَةً أَبَداً وَ أُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ * إِلَّا الَّذِينَ تابُوا ) « 5 » ، ( وَ الشُّعَراءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغاوُونَ . . . ) تا آنجا كه فرموده : ( إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا - الصَّالِحاتِ . . . ) « 6 » ، ( وَ مَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ يَلْقَ أَثاماً . . . ) « 7 » تا آنجا كه فرموده :

( 1 ) . آل عمران ، 175 ( 2 ) . نساء ، 54 ( 3 ) . بقرة ، 199 ( 4 ) . طه ، 115 ( 5 ) . آل عمران ، 39 ( 6 ) . نور ، 4 و 5 ( 7 ) . شعراء ، 224 و 227