الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ٥٢

فصلى در بيان أقسام عامّ :

و معرّف به « ال » ، مانند : ( قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ ) « 1 » ، ( فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ ) « 2 » .

و اسم جنس مضاف ، مانند : ( فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ ) « 3 » يعنى : كل أمر اللّه .

و معرّف به « ال » مانند : ( وَ أَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ ) « 4 » ، يعنى : خداوند هر خريدوفروشى را حلال كرده ، [ مگر مواردى كه دليل خاصى آن را حرام دانسته باشد ] ، ( إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِي خُسْرٍ ) « 5 » يعنى : هر انسانى ، به دليل : ( إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا ) « 5 » .

و نكره در سياق نفى و نهى ، مانند : ( فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ ) « 7 » ، ( وَ إِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُهُ ) « 8 » ، ( ذلِكَ الْكِتابُ لا رَيْبَ فِيهِ ) « 9 » ، ( فَلا رَفَثَ وَ لا فُسُوقَ وَ لا جِدالَ فِي - الْحَجِّ ) « 10 » .

و در سياق شرط ، مانند : ( وَ إِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ اسْتَجارَكَ فَأَجِرْهُ حَتَّى يَسْمَعَ كَلامَ اللَّهِ ) « 11 » .

و در منت نهادن ، مانند : ( وَ أَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً طَهُوراً ) « 12 » .

فصلى در بيان أقسام عامّ :

فصلى در بيان أقسام عامّ :

عام بر سه قسم است :

اوّل : آنكه بر عموم خود باقى باشد ، قاضى جلال الدين بلقينى گفته : و مثال اين نوع بسيار كم است ، چون هيچ عامى نيست مگر اينكه تخصيص دربارهء آن تصور مىشود ، مثلا فرمودهء خداوند : ( يا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمْ ) « 13 » ممكن است آنچه تكليف نشده را مخصّص آن دانست ، و ( حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ ) « 14 » تخصيص شده به حالت ناچارى ، و ميتهء ماهى و ملخ ، و ربا تحريم شده و عرايا از آن تخصيص خورده است .

و زركشى در البرهان گفته : اين نوع در قرآن بسيار است ، و از آن آورده :

( وَ أَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ ) « 15 » ، ( إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئاً ) « 16 » ، ( وَ لا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَداً ) « 17 » ، ( وَ اللَّهُ خَلَقَكُمْ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ) « 18 » ، ( اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ قَراراً ) « 19 » .

( 1 ) . مؤمنون ، 1 ( 2 ) . توبة ، 5 ( 3 ) . نور ، 63 ( 4 ) . بقرة ، 275 ( 5 ) . عصر ، 2 و 3 و 20 ( 7 ) . اسراء ، 23 ( 8 ) . حجر ، 21 ( 9 ) . بقرة ، 2 ( 10 ) . بقرة ، 197 ( 11 ) . توبة ، 6 ( 12 ) . فرقان ، 48 ( 13 ) . حج ، 1 ( 14 ) . مائدة ، 3 ( 15 ) . مائدة ، 97 ( 16 ) . يونس ، 44 ( 17 ) . كهف ، 49 ( 18 ) . فاطر ، 11 ( 19 ) . غافر ، 64