الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ٥٠١

نوع هفتاد و سوم در بيان افضل و فاضل قرآن

( الحمد للّه ربّ العالمين ) بر الهيات دلالت مىكند ، و فرمودهء او : ( مالك يوم الدين ) بر معاد دلالت دارد ، و فرمودهء او ( ايّاك نعبد و ايّاك نستعين . . . ) نفى جبر را مىرساند ، و اثبات اينكه همهء امور به قضا و قدر خداوند است ، و فرمودهء او :

( اهدنا الصّراط المستقيم ) تا آخر سوره بر اثبات قضاى الهى ، و پيغمبريها دلالت مىكند ، و چون بالاترين مقصد قرآن اين امور چهارگانه است ، و اين سوره بر اين امور مشتمل مىباشد ، ام القرآن ناميده شده است .

و بيضاوى گفته : اين سوره بر حكمتهاى نظرى و احكام عملى كه سلوك و پيمودن راه راست و آگاهى بر مراتب سعادتمندان و منازل شقاوتمندان است ، مشتمل مىباشد .

و طيّبى گفته : اين سوره بر چهار نوع از علوم دين كه پايهء دين است مشتمل مىباشد :

يكى : علم اصول كه مهم‌ترينش شناخت خداوند تعالى و صفات او است ، و :

( الحمد للّه ربّ العالمين الرحمن الرحيم ) اشاره به همين است ، و شناخت نبوت كه با :

( أنعمت عليهم ) منظور شده ، و شناخت معاد كه با : ( مالك يوم الدّين ) به آن اشاره گرديده است .

دوم : علم فروع ، و پايهء آن عبادتهاست كه مراد از : ( ايّاك نعبد ) همان مىباشد .

سوم : علم آنچه كمال بوسيلهء آن حاصل مىگردد يعنى علم اخلاق ، و - برجسته‌ترين آن رسيدن به حضرت صمدانيت ، و پناه بردن به جناب فردانيت و پيمودن راه او ، و پايدارى در آن ، و فرمودهء خداوند : ( و اياك نستعين * اهدنا الصراط المستقيم ) اشاره به همين است .

چهارم : علم داستانها و گزارشها از امتهاى گذشته و قرنهاى پيشين ، و سرگذشت سعادتمندان و شقاوتمندان ، و آنچه از وعده به خوبان آنها و تهديد به بدكار انشان مربوط مىشود ، و همين است مراد از فرمودهء او : ( أنعمت عليهم غير المغضوب عليهم و لا الضالّين ) .

و غزالى گفته : مقاصد قرآن شش است ، سه مقصد مهم ، و سه مقصد ديگر متمم آنها ، اول : شناسانيدن كسى كه دعوت به سوى او مىشود كه در صدر اين سوره به آن اشاره شده ، و معرفى صراط مستقيم كه در آن تصريح شده ، و بيان وضع و حال