الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ٤٧
نوع چهل و چهارم در مقدّم و مؤخر قرآن
هفتم : سببيّت ، مانند مقدم داشتن عزيز بر حكيم ، زيرا كه خداوند عزت داشت پس محكم نمود و نيز مقدم نمودن عليم بر حكيم ؛ زيرا كه محكم و استوار نمودن از علم برمىخيزد ، و أمّا مقدم داشتن حكيم بر عليم در سورة الانعام به خاطر آن است كه آنجا مقام قانون‌گذارى و تشريع مىباشد .
و از همين‌گونه است مقدم نمودن عبادت بر استعانت در سورة الفاتحه ، زيرا كه عبادت سبب حصول اعانت است ، و همچنين فرمودهء خداوند : ( يُحِبُّ التَّوَّابِينَ وَ يُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ ) « 1 » زيرا كه توبه سبب طهارت و پاك شدن است ، ( لِكُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ ) « 2 » چون افك ( - تهمت زدن ) سبب اثم ( - گناه بزرگ ) مىباشد ، ( يَغُضُّوا مِنْ أَبْصارِهِمْ وَ يَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ) « 3 » ، چون چشم انسان را به كارهاى ديگر مىكشاند كه :
« هر آنچه ديده بيند دل كند ياد » .
هشتم : بسيارى أفراد شىء ، مانند : ( فَمِنْكُمْ كافِرٌ وَ مِنْكُمْ مُؤْمِنٌ ) « 4 » زيرا كه كفّار بيشترند ، ( فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ . . . ) « 5 » كه ظالم را مقدم داشت چون أفراد آن بيشتر است ، سپس مقتصد - ميانه‌رو ، و سپس سابق ، و لذا سارق را بر سارقه مقدم داشت چون دزدى در مردها زيادتر است ، و زانيه را بر زانى مقدم نمود چون زنا در زنها بيشتر مىباشد .
و از همين قبيل است مقدم داشتن رحمت بر عذاب در غالب جاهايى كه در قرآن ذكر شده ، و لذا [ از خداوند رسيده ] : « رحمتم بر غضبم غالب است » .
و فرمودهء خداوند : ( إِنَّ مِنْ أَزْواجِكُمْ وَ أَوْلادِكُمْ عَدُوًّا لَكُمْ فَاحْذَرُوهُمْ ) « 6 » ، ابن الحاجب در امالى خود گفته : بدين جهت أزواج ( - همسران ) را مقدم داشت كه مقصود خبر دادن از اين است كه در بين آنها دشمنانى هستند ، و وقوع آن در همسران بيش از فرزندان است ، و در معنى مورد نظر به قاعده نزديكتر مىباشد ؛ لذا اموال را مقدم داشت در فرمودهء خداوند : ( إِنَّما أَمْوالُكُمْ وَ أَوْلادُكُمْ فِتْنَةٌ ) « 7 » زيرا كه تقريبا فتنه از اموال جدا نمىگردد ، ( إِنَّ الْإِنْسانَ لَيَطْغى * أَنْ رَآهُ اسْتَغْنى ) « 8 » ، ولى اولاد در مستلزم بودن فتنه مانند اموال نيستند ، پس مقدم داشتن آنها اولى بود .
نهم : ترقّى از پايينتر به بالاتر ، مانند : ( أَ لَهُمْ أَرْجُلٌ يَمْشُونَ بِها أَمْ لَهُمْ أَيْدٍ يَبْطِشُونَ بِها . . . ) « 9 » از پايينتر آغاز كرد تا ترقّى كند ؛ زيرا كه دست از پا برتر ، و
( 1 ) . بقرة ، 222 ( 2 ) . جاثية ، 7 ( 3 ) . نور ، 30 ( 4 ) . تغابن ، 2 ( 5 ) . فاطر ، 32 ( 6 ) . تغابن ، 14 ( 7 ) . تغابن ، 15 ( 8 ) . علق ، 6 و 7 ( 9 ) . اعراف ، 195