الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ٤٥

نوع چهل و چهارم در مقدّم و مؤخر قرآن

ساكنان آسمان كه ضمير به آنها برمىگردد از ماه بيشتر است ، چنين تعبير آمده .

و ابن الانبارى گفته : گويند كه چهرهء ماه براى اهل آسمانها روشنايى مىدهد و پشت آن براى اهل زمين ، لذا خداوند تعالى فرموده : ( فيهنّ ) چون بيشتر نور آن براى اهل آسمان مىدرخشد .

و از همين‌گونه است مقدم داشتن غيب بر شهادت در فرمودهء خداوند : ( عالِمَ الْغَيْبِ وَ الشَّهادَةِ ) « 1 » ، چون علم به آن بالاتر است ، امّا ( فَإِنَّهُ يَعْلَمُ السِّرَّ وَ أَخْفى ) « 2 » به منظور رعايت فاصله است .

چهارم : مناسبت ، و آن يا تناسب متقدّم با سياق كلام است ، مانند فرمودهء خداوند : ( وَ لَكُمْ فِيها جَمالٌ حِينَ تُرِيحُونَ وَ حِينَ تَسْرَحُونَ ) « 3 » ؛ زيرا كه زيبايى شتران هر چند كه در هر دو حالت استراحت و راه انداختن هست ، و ليكن حالت استراحت دادن - كه هنگام بازگرداندن آنها آخر روز از چراگاه است - بيشتر افتخارانگيز مىباشد ، چون شكمهاى شتران پر است ، و حالت بيرون راندن آنها به سوى چراگاه در اوّل روز زيباييش كمتر از حالت اول است ، چون شكمشان پايين و گرسنه‌اند ، و نظير اين است فرمودهء خداوند : ( وَ الَّذِينَ إِذا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَ لَمْ يَقْتُرُوا ) « 4 » كه اسراف را مقدم داشته ، چون اسراف در انفاق مىباشد .

و فرمودهء خداوند : ( يُرِيكُمُ الْبَرْقَ خَوْفاً وَ طَمَعاً ) « 5 » ؛ چون با اولين برق زدن صاعقه‌ها نيز واقع مىشوند ، و باران نمىبارد مگر بعد از برقهاى پى در پى .

و فرمودهء خداوند : ( وَ جَعَلْناها وَ ابْنَها آيَةً لِلْعالَمِينَ ) « 6 » كه مادر را بر فرزند مقدم داشت چون سياق در ياد مادر بود كه پيشتر فرموده : ( وَ الَّتِي أَحْصَنَتْ فَرْجَها ) « 7 » ، و لذا فرزند را در جاى ديگر مقدم داشته كه : ( وَ جَعَلْنَا ابْنَ مَرْيَمَ وَ أُمَّهُ آيَةً ) « 8 » ، و ياد موسى كه در آيهء پيش از اين آمده به آن حسن مىدهد .

و فرمودهء خداوند : ( وَ كُلًّا آتَيْنا حُكْماً وَ عِلْماً ) « 9 » حكم را جلوتر آورده با اينكه علم پيش از آن است ، چون سياق در آن است كه در اوّل آيه فرموده : ( إِذْ يَحْكُمانِ فِي الْحَرْثِ ) « 10 » .

و يا مناسبت لفظى كه از مادّهء تقدم يا تأخر است ، مانند فرمودهء خداوند :

( 1 ) . زمر ، 46 ( 2 ) . طه ، 7 ( 3 ) . نحل ، 6 ( 4 ) . فرقان ، 67 ( 5 ) . روم ، 24 ( 6 ) . انبياء ، 91 ( 7 ) . انبياء ، 91 ( 8 ) . مؤمنون ، 50 ( 9 ) . انبياء ، 79 ( 10 ) . انبياء ، 78