الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ٤٤

نوع چهل و چهارم در مقدّم و مؤخر قرآن

( وَ عَلى سَمْعِهِمْ وَ عَلى أَبْصارِهِمْ ) « 1 » ، و نيز : ( إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤادَ ) « 2 » ، ( إِنْ أَخَذَ اللَّهُ سَمْعَكُمْ وَ أَبْصارَكُمْ ) « 3 » ابن عطيه از نقّاش حكايت كرده كه به اين آيات استدلال نموده براى برترى شنوايى بر بينايى ، و لذا در وصف خداى تعالى آمده : ( سَمِيعٌ بَصِيرٌ ) « 4 » كه « سميع » را مقدم داشته است .

و از اين گونه است مقدم داشتن پيغمبر اكرم صلّى اللّه عليه ( و آله ) و سلّم بر نوح و پيغمبران ديگر در فرمودهء خداوند : ( وَ إِذْ أَخَذْنا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثاقَهُمْ وَ مِنْكَ وَ مِنْ نُوحٍ . . . ) « 5 » و مقدم داشتن رسول بر نبى در : ( مِنْ رَسُولٍ وَ لا نَبِيٍّ ) « 6 » و مقدم نمودن مهاجرين در فرمودهء خداوند : ( وَ السَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرِينَ وَ الْأَنْصارِ ) « 7 » ، و مقدّم آوردن انسان بر جن در هر كجاى قرآن كه ياد شده‌اند ، و مقدّم داشتن پيغمبران ، سپس صدّيقين ، سپس شهيدان ، سپس صالحين در آيه‌اى كه در سورة النساء آمده ، و مقدّم نمودن اسماعيل بر اسحاق زيرا كه او أشرف است ، به جهت اينكه پيغمبر اكرم صلّى اللّه عليه ( و آله ) و سلّم از فرزندان او است ، و نيز در سن بزرگتر بوده ، و تقديم موسى بر هارون به جهت برگزيدگيش به سخن پروردگار ، ولى در سورهء طه به منظور رعايت فاصله هارون جلوتر نام برده شده است ، و پيش انداختن جبرئيل بر ميكائيل در سورة البقرة ؛ زيرا كه او افضل است ، و مقدم آوردن عاقل بر غير عاقل در فرمودهء خداوند : ( مَتاعاً لَكُمْ وَ لِأَنْعامِكُمْ ) « 8 » ، ( يُسَبِّحُ لَهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ الطَّيْرُ صَافَّاتٍ ) « 9 » .

و أمّا مقدم داشتن أنعام در فرمودهء خداوند : ( تَأْكُلُ مِنْهُ أَنْعامُهُمْ وَ أَنْفُسُهُمْ ) « 10 » ؛ به جهت اينكه ذكر زرع پيشتر آمده ، پس متناسب بود كه أنعام جلوتر آيد ، بر خلاف آيهء « عبس » كه در آن جلوتر بيان شده : ( فَلْيَنْظُرِ الْإِنْسانُ إِلى طَعامِهِ ) « 11 » ، لذا مناسب بوده كه « لكم » مقدم افتد . و نيز مقدم نمودن « مؤمنين » بر « كافرين » در همه جا ، و اصحاب يمين بر اصحاب شمال ، و آسمان بر زمين ، و آفتاب بر ماه هر كجا واقع شوند مگر در فرمودهء خداوند : ( خَلَقَ اللَّهُ سَبْعَ سَماواتٍ طِباقاً * وَ جَعَلَ الْقَمَرَ فِيهِنَّ نُوراً وَ جَعَلَ - الشَّمْسَ سِراجاً ) « 12 » ، كه گفته‌اند : براى رعايت فاصله ، و بقولى : براى اينكه سود بردن

( 1 ) . بقرة ، 7 ( 2 ) . اسراء ، 36 ( 3 ) . انعام ، 46 ( 4 ) . حج ، 61 ( 5 ) . احزاب ، 7 ( 6 ) . حج ، 52 ( 7 ) . توبة ، 100 ( 8 ) . نازعات ، 33 ( 9 ) . نور ، 41 ( 10 ) . سجدة ، 27 ( 11 ) . عبس ، 24 ( 12 ) . نوح ، 15 و 16