الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ٤٣

نوع چهل و چهارم در مقدّم و مؤخر قرآن

« احوى » به « سبز » و « جعله » را صفت براى « مرعى » يعنى : « اخرجه احوى » ، و به منظور رعايت فاصله مؤخر گرديده است .

و فرمودهء خداوند : ( وَ غَرابِيبُ سُودٌ ) « 1 » ، در اصل « سود غرابيب » مىباشد ، چون غربيب سياهى شديد را گويند .

و فرمودهء خداوند : ( فَضَحِكَتْ فَبَشَّرْناها . . . ) « 2 » يعنى : فبشّرناها فضحكت .

و فرمودهء خداوند : ( وَ لَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَ هَمَّ بِها لَوْ لا أَنْ رَأى بُرْهانَ رَبِّهِ ) « 3 » يعنى :

« لو لا أن راى برهان ربه لهمّ بها » و بنابراين بيان همّ از يوسف منتفى است .

( دوم ) : آن است كه بحسب ظاهر معنايش مشكل نيست ، و علّامه شمس الدين بن الصائغ در اين باره كتاب خود المقدّمة في سرّ الالفاظ المقدّمه را تأليف كرده است ، در آن گفته : حكمت معروف شايع در آن اهتمام ورزيدن است ، چنان كه سيبويه در كتاب خود گفته : مثل اين است كه آنچه بيانش مهم‌تر و عنايتشان نسبت به آن بيشتر است مقدّم مىدارند .

مؤلف همچنين گفته : اين حكمت اجمالى است ، و أمّا تفاصيل أسباب و أسرار تقديم ، در كتاب عزيز قرآن ده نوع برايم آشكار گرديده است :

يكم : تبرّك ، مانند مقدم داشتن خداى تعالى در أمور پراهميت ، و از اين قبيل است فرمودهء خداوند متعال : ( شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ وَ الْمَلائِكَةُ وَ أُولُوا الْعِلْمِ ) « 4 » و نيز : ( وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ . . . ) « 5 » .

دوم : تعظيم ، مانند فرمودهء خداوند : ( وَ مَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَ الرَّسُولَ ) « 6 » ، ( إِنَّ اللَّهَ وَ مَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ ) « 7 » ، ( وَ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ ) « 8 » .

سوم : تشريف ، مانند مقدم داشتن مذكر بر مؤنّث ، مثل : ( إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَ الْمُسْلِماتِ . . . ) « 9 » ، و آزاد ( حرّ ) مثل : ( الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَ الْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَ الْأُنْثى بِالْأُنْثى ) « 10 » ، و زنده در فرمودهء خداوند : ( يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ . . . ) « 11 » ، ( وَ ما يَسْتَوِي الْأَحْياءُ وَ لَا الْأَمْواتُ ) « 12 » ، و اسب را بر چهارپايان ديگر در فرمودهء خداى تعالى : ( وَ الْخَيْلَ وَ الْبِغالَ وَ الْحَمِيرَ لِتَرْكَبُوها ) « 13 » ، و سمع ( - شنوايى ) در فرمودهء خداوند :

( 1 ) . فاطر ، 27 ( 2 ) . هود ، 71 ( 3 ) . يوسف ، 24 ( 4 ) . آل عمران ، 18 ( 5 ) . انفال ، 41 ( 6 ) . نساء ، 69 ( 7 ) . احزاب ، 56 ( 8 ) . توبة ، 62 ( 9 ) . احزاب ، 35 ( 10 ) . بقرة ، 178 ( 11 ) . انعام ، 95 ( 12 ) . فاطر ، 22 ( 13 ) . نحل ، 8