الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ٤٢٥

نوع شصت و هفتم در سوگندهاى قرآن

و چون قسم در كلام زياد مىآيد ، اختصار شده و فعل قسم حذف مىگردد ، و به باء اكتفا مىشود ، سپس به جاى آن واو را در اسمهاى ظاهر قرار داده‌اند ، و تاء را در اسم خداى تعالى ، چنان كه فرموده : ( وَ تَاللَّهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنامَكُمْ ) « 1 » .

وى گفته : و خداوند - سبحانه و تعالى - بر أصول ايمان كه شناخت آنها بر خلق واجب است سوگند ياد مىكند ، پس گاهى بر توحيد سوگند مىخورد ، و گاهى بر اينكه قرآن حق است ، و گاه بر اينكه پيغمبر حق است ، و گاهى بر جزا و وعده و تهديد ، و گاهى بر حال و وضع انسان .

گونهء اول مانند فرمودهء خداوند : ( وَ الصَّافَّاتِ صَفًّا ) تا آنجا كه فرموده : ( إِنَّ إِلهَكُمْ لَواحِدٌ ) « 2 » .

گونهء دوم مانند فرمودهء خداوند : ( فَلا أُقْسِمُ بِمَواقِعِ النُّجُومِ * وَ إِنَّهُ لَقَسَمٌ لَوْ تَعْلَمُونَ عَظِيمٌ * إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ ) « 3 » .

سوم : مانند فرمودهء خداى تعالى : ( يس * وَ الْقُرْآنِ الْحَكِيمِ * إِنَّكَ لَمِنَ - الْمُرْسَلِينَ ) « 4 » ، ( وَ النَّجْمِ إِذا هَوى * ما ضَلَّ صاحِبُكُمْ وَ ما غَوى . . . ) « 5 » .

چهارم : مانند فرمودهء خداوند : ( وَ الذَّارِياتِ ) تا آنجا كه فرموده : ( إِنَّما تُوعَدُونَ لَصادِقٌ * وَ إِنَّ الدِّينَ لَواقِعٌ ) « 6 » ، ( وَ الْمُرْسَلاتِ ) تا آنجا كه فرموده : ( إِنَّما تُوعَدُونَ لَواقِعٌ ) « 7 » .

پنجم : مانند فرموده خداوند : ( وَ اللَّيْلِ إِذا يَغْشى ) تا آنجا كه فرموده : ( إِنَّ - سَعْيَكُمْ لَشَتَّى ) « 8 » ، ( وَ الْعادِياتِ ) تا آنجا كه فرموده : ( إِنَّ الْإِنْسانَ لِرَبِّهِ لَكَنُودٌ ) « 9 » ، ( وَ الْعَصْرِ * إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِي خُسْرٍ . . . ) « 10 » ، ( وَ التِّينِ ) تا آنجا كه فرموده : ( لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ ) « 11 » ، ( لا أُقْسِمُ بِهذَا الْبَلَدِ ) تا آنجا كه فرموده : ( لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِي كَبَدٍ ) « 12 » .

گفته : و بيشتر در مواردى جواب حذف مىشود كه در خود مقسم به بر مقسم عليه دلالت باشد ، چون با ذكر آن مقصود حاصل مىگردد ، پس حذف مقسم عليه بليغتر و وجيزتر خواهد بود ، مانند فرمودهء خداوند : ( ص وَ الْقُرْآنِ ذِي - الذِّكْرِ ) « 13 » . كه در مقسم به با توصيف آن به « ذو الذّكر » كه متضمن تذكر مردم به

( 1 ) انبياء ، 57 ( 2 ) صافات ، 2 و 4 ( 3 ) واقعة ، 75 و 77 ( 4 ) يس ، 1 و 3 ( 5 ) نجم ، 1 و 2 ( 6 ) ذاريات ، 1 تا 6 ( 7 ) مرسلات ، 1 تا 7 ( 8 ) ليل ، 1 تا 4 ( 9 ) عاديات ، 1 تا 6 ( 10 ) عصر ، 1 و 2 ( 11 ) تين ، 1 تا 4 ( 12 ) بلد ، 1 تا 4 ( 13 ) ص ، 1