الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ٤٢٤

نوع شصت و هفتم در سوگندهاى قرآن

آنها را حال دانست ، چونكه جواب براى آنها نيست .

دوم : آن است كه جواب قسم پس از آن مىآيد ، مانند فرمودهء خداوند :

( وَ إِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ ) « 1 » ، ( وَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَئِنْ أَمَرْتَهُمْ لَيَخْرُجُنَّ ) « 2 » .

و ديگرى گفته : بيشتر قسمهايى كه در قرآن فعلشان حذف شده جز با واو نمىآيند ، ولى چون باء ذكر شود فعل نيز آورده شود ، مانند : ( وَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ ) « 3 » ، ( يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ ) « 4 » ، و باء را با حذف فعل نمىيابى ، و از اينجا است كه خطا كرده كسى كه اينها را قسم شمرده : ( بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ ) « 5 » ، ( بِما عَهِدَ عِنْدَكَ ) « 6 » ، ( بِحَقٍّ إِنْ كُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ ) « 7 » .

و ابن القيّم گفته : بدانكه خداوند - سبحانه و تعالى - با أمورى بر أمورى سوگند ياد مىكند ، او به ذات مقدس خودش كه موصوف به صفاتى است قسم ياد مىكند ، يا به آيات خودش كه مستلزم ذات و صفاتش مىباشند سوگند مىآورد ، و اينكه به به بعضى از مخلوقاتش قسم ياد مىكند دليل است بر اينكه آنها از آيات بزرگ او مىباشند ، و قسم يا بر جملهء خبريهء مىآيد ، كه غالبا چنين است ، مانند فرمودهء خداوند : ( فَوَ رَبِّ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ إِنَّهُ لَحَقٌّ ) « 8 » ، و يا بر جملهء طلبيّه مىباشد ، مانند فرمودهء خداوند : ( فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ * عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ ) « 9 » ؛ اضافه بر اينكه گاهى مراد از اين قسم تحقيق مقسم عليه مىباشد ، و در اين صورت از باب خبر مىشود ، و گاهى مراد از آن تحقيق قسم است ، پس مقصود آن است كه با قسم ؛ مقسم عليه تأكيد و تحقيق گردد ، پس لازم است از امورى باشد كه در آن نيك است ، مانند :

امور مخفى و غايبى كه بر ثبوت آنها سوگند ياد مىشود ؛ و امّا امور آشكار از قبيل :

خورشيد و ماه ، و شب و روز ، و آسمان و زمين ، به خودشان قسم ياد مىشود نه بر وجود و ثبوت آنها ، و بر آنچه خداوند سوگند ياد كرده از آيات او است ، پس جايز است به آنها قسم ياد شود ولى عكس آن صحيح نيست ، و خداوند - سبحانه و تعالى - احيانا جواب قسم را مىآورد كه غالبا چنين است ، و گاهى آن را حذف مىكند ؛ همچنان‌كه جواب « لو » بسيار حذف مىشود به جهت علم به آن .

( 1 ) آل عمران ، 187 ( 2 ) نور ، 53 ( 3 ) نور ، 53 ( 4 ) توبة ، 62 ( 5 ) لقمان ، 13 ( 6 ) زخرف ، 49 ( 7 ) مائدة ، 116 ( 8 ) ذاريات ، 23 ( 9 ) حجر ، 92 و 93