الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ٤٢٣

نوع شصت و هفتم در سوگندهاى قرآن

بدون فاعل هستى يابد .

و ابن أبى حاتم از حسن آورده كه گفت : خداوند به هر چيزى از مخلوقاتش كه بخواهد قسم ياد مىكند ، ولى براى هيچ‌كس روا نيست كه به غير خداوند سوگند ياد كند .

و علما گفته‌اند : خداى تعالى به پيغمبر صلّى اللّه عليه ( و آله ) و سلّم سوگند ياد نمود با عبارت : ( لعمرك ) تا مردم عظمت و مقام آن حضرت را نزد خداوند بدانند . ابن مردويه از ابن عباس آورده كه گفت : خداوند نيافريده و بوجود نياورده كسى را كه نزد او گرامىتر از محمد صلّى اللّه عليه ( و آله ) و سلّم باشد ، و نشنيدم كه خداوند به زندگى احدى جز او سوگند ياد كند ، خداوند فرموده : ( لَعَمْرُكَ إِنَّهُمْ لَفِي سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ ) « 1 » .

و ابو القاسم قشيرى گفته : سوگند به چيزى از دو وجه خارج نيست ، يا به جهت فضيلتى است يا منفعت ، فضيلت مانند : ( وَ طُورِ سِينِينَ * وَ هذَا الْبَلَدِ الْأَمِينِ ) « 2 » ، و منفعت مانند : ( وَ التِّينِ وَ الزَّيْتُونِ ) « 3 » .

و ديگرى گفته : خداى تعالى به سه چيز سوگند ياد فرموده : به ذات خودش مانند آيات گذشته ، و به فعل خودش مانند : ( وَ السَّماءِ وَ ما بَناها * وَ الْأَرْضِ وَ ما طَحاها * وَ نَفْسٍ وَ ما سَوَّاها ) « 4 » ، و به مفعول آن ، مانند : ( وَ النَّجْمِ إِذا هَوى ) « 5 » ، ( وَ الطُّورِ وَ كِتابٍ مَسْطُورٍ ) « 6 » .

و قسم يا ظاهر است ، مانند آيات گذشته ، و يا مضمر ( مقدّر ) ، و آن بر دو گونه است : يكى لام بر آن دلالت مىكند ، مانند : ( لَتُبْلَوُنَّ فِي أَمْوالِكُمْ ) « 7 » ، و ديگرى معنى بر آن دلالت دارد ، مانند : ( وَ إِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها ) « 8 » كه « و اللّه » در تقدير است .

و أبو على فارسى گفته : الفاظى كه همانند قسم است بر دو نوع مىباشد :

يكى : آن است كه مانند أخبار ديگرى كه قسم نيستند مىباشد ، پس با جواب آن نمىآيد ، مانند فرمودهء خداوند : ( وَ قَدْ أَخَذَ مِيثاقَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ ) « 9 » ، ( وَ رَفَعْنا فَوْقَكُمُ الطُّورَ خُذُوا ) « 10 » ، ( يَحْلِفُونَ لَكُمْ ) « 11 » ، كه هم ممكن است قسم باشند ، و هم مىتوان

( 1 ) حجر ، 72 ( 2 ) تين ، 1 و 3 ( 3 ) تين ، 1 - 3 ( 4 ) شمس ، 5 - 7 ( 5 ) نجم ، 1 ( 6 ) طور ، 1 و 2 ( 7 ) آل عمران ، 186 ( 8 ) مريم ، 71 ( 9 ) حديد ، 8 ( 10 ) بقرة ، 63 ( 11 ) توبة ، 96