الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ٤٢٢

نوع شصت و هفتم در سوگندهاى قرآن

بخشم آورده تا به سوگند ياد كردن وادار شود ! و قسم جز با نام بزرگى واقع نشود ، و خداوند تعالى در هفت جاى قرآن به خودش قسم ياد كرده است :

1 و 2 - آيهء يادشده و فرمودهء او : ( قُلْ إِي وَ رَبِّي ) « 1 » .

3 - ( قُلْ بَلى وَ رَبِّي لَتُبْعَثُنَّ ) « 2 » .

4 - ( فَوَ رَبِّكَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ وَ الشَّياطِينَ ) « 3 » .

5 - ( فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ ) « 4 » .

6 - ( فَلا وَ رَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ ) « 5 » .

7 - ( فَلا أُقْسِمُ بِرَبِّ الْمَشارِقِ وَ الْمَغارِبِ ) « 6 » .

و در بقيهء سوگندها همه جا به مخلوقاتش قسم ياد كرده است ، مانند فرمودهء خداى تعالى : ( وَ التِّينِ وَ الزَّيْتُونِ ) ، ( و الصّافّات ) ، ( و الشّمس ) ، ( و اللّيل ) ، ( و الضّحى ) ، ( فَلا أُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ ) اگر اشكال كنيد : چگونه خداوند به مخلوق سوگند ياد كرده در حالى كه قسم به غير خدا نهى شده است ؟

مىگوييم : به چند وجه از اين اشكال جواب گفته‌اند :

يكى : اينكه اين سوگندها با حذف مضاف است ؛ يعنى : و ربّ التين ، و ربّ الشمس ، و همين‌طور بقيه .

دوم : اينكه عربها اين أمور را تعظيم مىكردند ، و به آنها سوگند مىخوردند ، پس قرآن به همان گونه كه مىشناختند نازل شد .

سوم : اينكه سوگندها به چيزهايى است كه مقسم آنها را عظمت مىدهد يا بزرگ مىشمارد و آن بالاتر از او است ، و خداى تعالى هيچ‌چيز بالاتر از او نيست ، پس گاهى به خودش و گاهى به مصنوعاتش سوگند ياد كرده چون بر صانع و آفريننده بودن دلالت مىكنند .

و ابن أبى الإصبع در أسرار الفواتح گفته : قسم به مصنوعات مستلزم قسم به صانع است ؛ چونكه ذكر مفعول مستلزم ذكر فاعل مىباشد ؛ كه محال است مفعولى

( 1 ) يونس ، 53 ( 2 ) تغابن ، 7 ( 3 ) مريم ، 68 ( 4 ) حجر ، 92 ( 5 ) نساء ، 65 ( 6 ) معارج ، 40